Toen en Toen ..
ZoekenHet verhaal van Friesland

Vlieland in de seizoenen rond 1857

F. Allans beschrijving uit 1857 volgt het leven op Vlieland door de seizoenen: tuinen, water halen, wintervoorraden en voedsel van het eiland.

De lente: tuinen, duinvalleien en zeevogels

F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):

Rond Oost-Vlieland liggen tamelijk vruchtbare tuinen. De eilanders gebruiken die grond vooral voor moesgroenten en peulvruchten. Naast eetbare gewassen groeien er ook bloemen, die voor het genoegen worden gehouden. Op ontgonnen stukken duin levert de aardappel goede resultaten. Na 1843 werd deze teelt algemener. De aardappelen die deze grond voortbrengt, zijn van uitstekende kwaliteit. Er zijn twee velden: het Oostersche en het Westersche Veld. Vooral het Westerse veld verliest ieder jaar grond aan de zee.

Dit zijn de kleine, beschutte stukken grond bij het dorp; de rest van het eiland bestaat naar zijn beschrijving grotendeels uit zand, duinen en droge platen. Hij beschrijft de tuinen en aardappellanden als afzonderlijke onderdelen van het eilandleven; de veestapel kan er niet uit gevoed worden.

De Dorpsstraat op Vlieland rond 1875.
De Dorpsstraat op Vlieland rond 1875.

F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):

In de duinvalleien bevinden zich meeuwen, eenden en andere watervogels. Hun eieren worden in grote hoeveelheden gevonden. Op en rond het eiland komen ook wilde eenden, talingen en smienten voor. Een vogelkooi zou winst kunnen opleveren, omdat zulke vogels geregeld in flinke groepen aanwezig zijn.

De vogelkooi is in de beschrijving een voorstel; er wordt geen bestaand kooibedrijf beschreven.

De zomer op Vlieland, 1857

F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):

Bij de duinen aan het westelijke uiteinde van Oost-Vlieland ligt een put waarvan het water zo goed is als regenwater. In de zomer gaan waterdragers er vanaf de vroege morgen tot de late avond heen en terug. Dicht bij het dorp is nog een grotere put aan de voet van de duinen. Kan die een hoeveelheid gezond water bevatten die voor 1600 mensen toereikend is. Vroeger kwamen ook schepen hier veelvuldig hun drinkwater halen; in zijn eigen tijd gebeurt dat minder. Midden in de lange hoofdstraat liggen drie brandputten. Die zijn niet bedoeld als gewoon versiersel van de straat: Zij zijn volstrekt noodzakelijk wanneer er brand uitbreekt.

De armenadministratie zorgt voor het onderhoud van deze putten en van de drinkwaterputten. Elk huishouden betaalt daarvoor jaarlijks dertig cent. Voor de jongens is de zuidelijke Waard een speelplaats zodra er voldoende water staat. Ieder jongetje bezit een scheepje om daarop te laten varen. De Waard valt bij eb bijna geheel droog. Het is opmerkelijk dat zwemmen op het eiland nauwelijks wordt beoefend, hoewel vrijwel alle Vlielandse jongens later op zee moeten kunnen varen. Oudere eilanders herinneren zich de Vliehors nog zoals die vroeger was. Grote delen van de Hors waren volgens deze overlevering vroeger met duinen en groene valleien bedekt. Oost-Vlielanders gingen er in de zomer hooi halen. De weg was lang en ongebaand.

Ook met een wagen konden zij per dag maar één vracht terugbrengen.

Het gaat om een herinnering aan een landschap dat in 1857 al sterk veranderd was.

De wintervoorraad uit Harlingen, 1857

F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):

Vlieland levert zelf niet genoeg levensmiddelen. De akkers en de tuinen brengen wat op, maar bijna alle gezinnen zijn voor een belangrijk deel op aanvoer van buiten aangewezen. Ook kledingstoffen en brandstof moeten worden ingevoerd. Het meeste komt uit Harlingen. Soms wordt het gebracht; soms varen Vlielandse schippers er zelf heen om de benodigdheden op te halen.

Een woning rond 1850.
Een woning rond 1850.

F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):

Een gezin moet vóór de winter zijn voorraad in huis hebben. Die voorbereiding is te vergelijken met het provianderen van een schip dat voor lange tijd vertrekt. De reden is praktisch: als er ijs ligt of een winter langdurig aanhoudt, kan het verkeer met de vaste wal langere tijd stilvallen. Een lege voorraadkast valt dan niet snel aan te vullen. Hooi moet eveneens van elders worden aangevoerd, omdat er op het eiland onvoldoende grasland voor de dieren is. Het Oostersche en Westersche Veld bieden niet genoeg ruimte om een grote veestapel te onderhouden. De landbouw blijft daarmee klein, ook wanneer de aardappelteelt goed lukt.

IJs, mosselen en konijnen, 1857

F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):

In een strenge winter kan Vlieland door ijsgang geruime tijd zijn verbindingen met het vasteland verliezen. Brieven, koopwaar, brandstof en voedsel bereiken het dorp dan niet op de gebruikelijke wijze. Konijnen worden vooral in de winter gevangen. Daarvoor gebruiken eilanders netten, strikken en geweren. Het vlees wordt meestal zelf gegeten; de huiden gaan het eiland af. Mosselen van de banken aan de zuidkant worden vooral in de winter voor eigen gebruik geraapt.

Armere bewoners konden in vroegere jaren bij gebrek aan ander eten juist op die mosselen aangewezen zijn.

Dat verklaart waarom hij de opgeslagen wintervoorraad zo nadrukkelijk vermeldt. Voor een eilandgezin is de mogelijkheid van lang wachten geen uitzonderlijk denkbeeld, maar een omstandigheid waarmee het tijdig rekening moet houden.

De duinkaap bij Oost-Vlieland rond 1900.
De duinkaap bij Oost-Vlieland rond 1900.

F. Allan, 1857 — oorspronkelijke woorden

"Vooral is de bot die hier gevangen wordt, van puike kwaliteit!"

F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):

Vooral de bot die hier wordt gevangen, is van uitstekende kwaliteit!

De bot die bij Vlieland wordt gevangen, is bijzonder goed van smaak. Toch maakt de visserij geen groot deel van het bestaan uit: er zijn te weinig mensen die zich er helemaal op toeleggen. Enkele loodsen vissen zelf.

De zee omringt het eiland, maar vormt in zijn beschrijving niet voor ieder gezin een dagelijkse, ruim gevulde vismand.

Melk, vee en ziekte in huis

F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):

Volgens een opgave over 1856 zijn er op Vlieland ongeveer veertig koeien en ander klein rundvee, twaalf paarden, acht schapen en veertig geiten. Dit is niet voldoende om in alle behoeften te voorzien, behalve aan melk. Schapen worden op de zandige grond vaak ziek; zij worden ongans genoemd. De kleine oppervlakte grasland is bovendien een probleem voor de hooiwinning. Het klimaat is gezond. Oude eilanders zijn nog opmerkelijk sterk en beweeglijk. Er komen ook ernstige ziekten voor. In de jaren vóór de publicatie heeft de pokkenziekte veel huisgezinnen getroffen, is aan tyfus een groot aantal mensen overleden en hebben kinkhoest en mazelen de school bijna leeg gemaakt.

Hij geeft geen aantal zieken per jaar, maar juist zijn opmerking over de lege school maakt duidelijk welk gevolg een epidemie voor het gewone leven had.

Vlieland in de 19de eeuw

Verhalen uit dezelfde periode

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.

Kaart van Vlieland

Werk aan de dijk rond 1800.
Een brievenbesteller rond 1870.
Kinderspel rond 1860.
Kleding rond 1850.
Een woning rond 1800.

Vlieland in de 19de eeuw

Bronnen

F. Allan, Het eiland Vlieland en zijne bewoners (1857).

Verantwoording

De tekst volgt de genoemde historische beschrijvingen en publicaties. De waarnemingen en oordelen blijven toegeschreven aan de betreffende schrijver; een terugblik op een oudere gebeurtenis is geen ooggetuigenverslag van die gebeurtenis.