Vlieland 1666

Dit verhaal gaat over de aanval van augustus 1666. Naast F. Allans terugblik uit 1857 gebruikt het contemporaine tekeningen en later gepubliceerd historisch onderzoek.

Op 19 augustus 1666 werden op de rede tussen Vlieland en Terschelling talloze Nederlandse schepen in brand gestoken.

Een drukke rede

In augustus 1666 lagen grote groepen koopvaardijschepen voor anker bij het Vlie. De route tussen Vlieland en Terschelling was een toegang tot de Zuiderzee en tot Amsterdam. De vloot bestond uit schepen met goederen voor de handel op de Oostzee en andere bestemmingen. Omdat er oorlog was tussen Engeland en de Republiek konden schepen niet zonder risico uitvaren. Ze wachtten op een veilige gelegenheid.

De zeearm zelf was gevaarlijk: zandbanken verschoven, het tij stroomde hard en er waren loodsen nodig. De eilanden boden een herkenningspunt en een ankerplaats. Zeekaarten uit de tijd van Blaeu tonen de vele ondiepten en geulen rond de rede.

19 augustus: branders tussen de schepen

De Engelse schout-bij-nacht Robert Holmes kwam op 19 augustus 1666 met een vlooteenheid het Vlie binnen. De Engelsen vonden de verzamelde koopvaarders en besloten ze te vernietigen. Zij stuurden branders naar de schepen: kleine of afgedankte vaartuigen die met brandbaar materiaal waren gevuld en bij het doelwit in brand werden gestoken.

Bij ongeveer 150 tot 170 aanwezige vaartuigen gingen vele tientallen schepen verloren; verschillende onderzoekers noemen ongeveer 150 vernielde koopvaarders. Bemanningen probeerden in sloepen weg te komen. Andere schepen dreven brandend op de stroom.

Tekeningen van een tijdgenoot

De marineschilder Willem van de Velde maakte tekeningen van de aanval. Op een schets van Willem van de Velde de Jonge staat de aantekening "stille weder bijna kalm". Een andere notitie beschrijft hoeveel schepen in verschillende groepen werden vernietigd. Sommige samengestelde afbeeldingen tonen ook de brand op Terschelling, hoewel die aanval pas de volgende dag plaatsvond.

Bij het bekijken van de prenten is het daarom belangrijk de twee gebeurtenissen te scheiden. De enorme scheepsbrand was op 19 augustus; de landing op Terschelling volgde op 20 augustus. Op de kaarten is het water ten oosten van Vlieland te herkennen als de plek waar de handelsvloot bijeenlag.

20 augustus: West-Terschelling aangevallen

Op 20 augustus landden Engelse manschappen op Terschelling en trokken naar het dorp aan de westkant. Zij staken huizen in brand. In latere verslagen verschilt het aantal verwoeste huizen, net als de schatting van het totale aantal slachtoffers bij de scheepsbrand en de aanval op het dorp. Veel van de doden vielen vermoedelijk op de schepen.

Voor de Nederlandse koopvaart was het verlies aanzienlijk. Schepen, handelswaar, gereedschappen en scheepspapieren gingen verloren. De handel via het Vlie werd tijdelijk ontregeld. Ook voor de eilandbewoners was de schade voelbaar: de wateren waarin zij als loods, visser of bevoorrader hun brood verdienden, waren veranderd in een gebied met brandende wrakken.

Wat is nog te zien?

• De Vlierede tussen Vlieland en Terschelling, waar de handelsvloot ankerde.
• Originele tekeningen en prenten van de aanval, onder meer in de collectie van het Rijksmuseum.
• Oude zeekaarten die de ligging van het Vlie en de zandbanken weergeven.
• Museum Tromp's Huys met kaarten en voorwerpen uit de zeevaartgeschiedenis.

De beschrijving van het werk en de bewoners van het eiland staat op de pagina over Vlieland in de 17de eeuw.

Verhalen uit dezelfde periode

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.