Vlieland in de 16de eeuw

De geschiedenis van Vlieland in de periode 16de eeuw, met de gebeurtenissen, bewoners en het veranderende eilandlandschap. F. Allan beschreef het eiland en zijn voorgeschiedenis in 1857.

Scheepvaart en oorlog veranderden Vlieland in de 16de eeuw. Oost-Vlieland groeide en kreeg een eigen bestuur.

West-Vlieland en Oost-Vlieland

Aan de westzijde van Vlieland lag het oude West-Vlieland. In de oostelijke nederzetting kwamen steeds meer schippers, loodsen en mensen die leefden van de handel. Het eiland lag dicht bij het Vlie: de vaarroute naar de Zuiderzee. Een schipper die van zee naar de Hollandse havens wilde, moest tussen veranderende banken en geulen varen.

Beide dorpen hadden eigen belangen. West-Vlieland beschikte onder meer over een kerk en herbergen. Er waren lokale ambachten voor de zeeschepen, zoals het maken en herstellen van touwen en het leveren van voedsel en drank. De zee bepaalde welke rede voor een schip bruikbaar bleef. Bewoners moesten zich steeds op de veranderende situatie richten.

De overval van 1575

In augustus 1575 bereikte het oorlogsgeweld van de Nederlandse Opstand ook het eiland. Troepen van Caspar de Robles, de Spaansgezinde bevelhebber in Friesland, plunderden Oost-Vlieland en staken huizen in brand. De latere geschiedschrijver F. Allan noemt 450 verbrande huizen. Bij een opgraving in Oost-Vlieland werden in 2023 onder meer door vuur aaneengesmolten 16de-eeuwse zilveren munten en een loden zegel gevonden. De vondsten ondersteunen het bericht over een grote brand.

In de jaren na 1575 werden huizen herbouwd en vestigden zich opnieuw schippers en ambachtslieden in Oost-Vlieland.

Een eigen wapen en bestuur

In een oorkonde van 13 september 1590 gaven de Staten van Holland en West-Friesland Oost-Vlieland toestemming een eigen wapen te voeren. De akte werd ondertekend door Johan van Oldenbarnevelt. Het wapen toont een zeepink, een vissersschip met een zeil. Het origineel van de wapenverlening is bewaard gebleven en wordt door de gemeente Vlieland beschreven.

Oost-Vlieland kreeg in 1597 eigen magistraten: bestuurders die de plaatselijke zaken en rechtspraak verzorgden. Vanaf 1598 werkte in Oost-Vlieland een afzonderlijke predikant. Eerder waren beide dorpen kerkelijk met elkaar verbonden geweest.

De bewoners en hun werk

De handel over het Vlie bracht schippers en werklieden naar het eiland. Vaartuigen werden van water, proviand en andere benodigdheden voorzien. Aan wal waren er mensen nodig voor de visserij, het brouwen van bier, het onderhoud van de huizen en het vervoer van goederen. Voor de herbergier betekende een aankomend schip mogelijk een nieuwe groep klanten.

Een markant gebouw in de Dorpsstraat is het huidige Museum Tromp's Huys. De bouwgeschiedenis gaat terug tot de tijd direct na de verwoesting van 1575. Het huis kreeg later een functie bij het toezicht op de scheepvaart. De Nicolaaskerk die tegenwoordig in Oost-Vlieland staat, werd pas in 1605 gebouwd: de kerk hoort dus bij Vlieland in de 17de eeuw.

Rechtspraak rond het Vlie

Het gerecht van West-Vlieland gaf in 1574 een bewijs af over de herkomst van een lading gezouten schelvis. Aan de overkant van het Vlie had Terschelling zijn eigen hoge heerlijkheid en een galg bij Midsland.

Wat is nog te zien?

• Museum Tromp's Huys, met een geschiedenis die kort na 1575 begint.
• Het oude stratenpatroon en enkele gloppen van Oost-Vlieland.
• Het oorspronkelijke eilandwapen in de documenten over het bestuur.
• Oude zeekaarten die de positie van de dorpen en het zeegat vastleggen.

Verhalen uit dezelfde periode

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.