Vlieland in de 17de eeuw
De geschiedenis van Vlieland in de periode 17de eeuw, met de gebeurtenissen, bewoners en het veranderende eilandlandschap. F. Allan beschreef het eiland en zijn voorgeschiedenis in 1857.
De rede bij Vlieland zat vaak vol koopvaarders. In 1666 ging een groot deel van die vloot in vlammen op.
Schepen op de Vlierede
Het Vlie was in de 17de eeuw een belangrijke toegang tot de Zuiderzee. Tussen Vlieland en Terschelling lagen koopvaarders voor anker die op gunstige wind, waterstand of een loods wachtten. Veel schepen voeren met goederen van en naar de Oostzee. Langs de eilandkust konden schepen proviand en drinkwater innemen; op het eiland werd verdiend aan varen, onderhoud, logement en handel.
De vele zandbanken maakten het vaarwater gevaarlijk. Zeekaarten van Blaeu en Van Keulen laten geulen, diepten en peilingen zien. Het loodswezen kende het lokale water. Vanwege de scheepvaart werkte in Oost-Vlieland een commissaris die toezicht hield op het verkeer door het Vlie. Het latere Museum Tromp's Huys herinnert aan deze maritieme functie.
Kerk en armenzorg
In Oost-Vlieland werd in 1605 een nieuwe protestantse kerk gebouwd. Aanvankelijk was het een rechthoekige zaalkerk. In 1647 kwamen er twee dwarsarmen bij, waardoor een kruiskerk ontstond. Een aantal banken bestaat mede uit aangespoeld scheepshout. Er zijn koperen kronen, waaronder een die aan Michiel de Ruyter wordt verbonden, en graftekens van walviskaken te zien.
Het Armhuis uit 1662 bood onderdak aan mensen die niet zelfstandig in hun onderhoud konden voorzien, onder wie weduwen en wezen. Met de scheepvaart kwamen inkomsten, maar de dood van een zeeman of een mislukte reis kon een gezin het inkomen ontnemen. De zorg voor deze inwoners kwam terecht bij instellingen en de kerk.
Vlielanders op walvisvaart
Schippers uit Vlieland voeren ook naar de Noordelijke IJszee. In West-Vlieland woonden kapiteins die de walvisvaart aanvoerden. Traan, gewonnen uit walvisspek, werd gebruikt voor verlichting en andere toepassingen. De botten kwamen eveneens naar huis; walviskaken werden op Vlieland zelfs als grafpaal gebruikt. Een deel van die kaken is in de Nicolaaskerk bewaard.
Walvisvaart was seizoenswerk met lange reizen en grote gevaren. De verwerking vond voor een belangrijk deel bij de noordelijke vangstgebieden plaats. Een schilderij van Cornelis de Man uit 1639 toont schepen en de verwerking van een walvis in het poolgebied, niet een scène op Vlieland zelf.
19 augustus 1666: de Vlierede in brand
Op 19 augustus 1666 voer een Engelse vlooteenheid onder schout-bij-nacht Robert Holmes het Vlie binnen. Bij de eilanden lagen ongeveer 150 tot 170 Nederlandse koopvaarders. Branders, schepen die bedoeld waren om andere vaartuigen aan te steken, zorgden voor een enorme brand. De volgende dag troffen de Engelse troepen West-Terschelling. Het uitgebreide verhaal over de aanval op de Vlierede beschrijft de brand en de aanval op de schepen.
De zeeschilder Willem van de Velde maakte tekeningen van het gebeuren. In een aantekening op een aan Willem van de Velde de Jonge toegeschreven schets staat over het weer: "stille weder bijna kalm". De kustbewoners zagen de grote scheepsbrand vlak voor hun eiland. Het aantal vernielde schepen en dodelijke slachtoffers wordt in de latere beschrijvingen niet steeds gelijk geteld.
Wat is nog te zien?
- De Nicolaaskerk uit 1605 met uitbreidingen uit 1647, walviskaken en kerkinterieur.
- Het voormalige Armhuis uit 1662.
- Museum Tromp's Huys, met kaarten, nautische voorwerpen en scheepsmodellen.
- De rede tussen Vlieland en Terschelling, waar de schepen in 1666 voor anker lagen.
Verhalen uit dezelfde periode
Rechtspraak en verwante zaken
Wilt u reageren?
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Kaart van Vlieland
Vlieland in andere perioden
Online bronnen
- Protestantse Gemeente Vlieland, geschiedenis kerkgebouw
- Monumenten in Nederland: Vlieland, gebouwen en dorpsgezicht
- Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Schatten op de zeebodem van de gemeente Vlieland (2015)
- Rijksmuseum, tekening van de scheepsbrand, Willem van de Velde, 1666
- Rijksmuseum, verzameling Holmes' Bonfire 1666
- Museum Tromp's Huys, collectie en geschiedenis
Bronnen
Verantwoording
Verschillende opgaven komen uit latere beschrijvingen van oorspronkelijke gebeurtenissen. Alleen gedocumenteerde ooggetuigenwoorden zijn letterlijk weergegeven.
De tekst volgt de genoemde historische beschrijvingen en publicaties. De waarnemingen en oordelen blijven toegeschreven aan de betreffende schrijver; een terugblik op een oudere gebeurtenis is geen ooggetuigenverslag van die gebeurtenis.
Voor de eilandtaal is ook J. Kooijs tekst uit 1870 gebruikt, gepubliceerd door Johan Winkler in 1874. Oudere gebeurtenissen zijn aangevuld met de onder Bronnen genoemde historische publicaties.