Cranberries op Terschelling: van een aangespoeld vat tot een betaalde oogst
In de duinen van Terschelling groeien lage planten met taaie stengels, kleine groene blaadjes en grote rode bessen. De Amerikaanse veenbes, tegenwoordig cranberry genoemd, komt van oorsprong uit Noord-Amerika. In de 19de eeuw troffen bezoekers haar aan in vochtige duinvalleien. Eerst gebruikten sommige eilanders vooral de stengels. Later verdienden gezinnen aan de bessenpluk en verscheepten handelaren de oogst via de verbinding met Harlingen naar Engeland.
Het vat, de jutter en de zure bessen
Volgens een bekend eilandverhaal spoelde in de eerste helft van de 19de eeuw een vat op het strand aan. De strandjutter Pieter Sipkes Cupido, in sommige latere versies anders genoemd, zou het vat achter de duinen hebben gebracht om het daar open te maken. Hij verwachtte iets waardevols, bijvoorbeeld wijn of sterke drank, maar vond harde, zure rode bessen. Die liet hij in het zand achter. De zaden zouden later zijn ontkiemd.
In de verhalen worden verschillende jaren genoemd: 1831, 1839 en omstreeks 1840. Sommige vertellingen spreken van één vat, andere van meer vaten of van twee jutters. Ook de naam Jan Sipkes Cupido komt voor. Het verhaal van het gevonden vat bleef op Terschelling bekend. Over het strandjutten en de strandvonderij zijn wel oude archiefstukken bewaard.
De eerste zekere vondst is van 31 juli 1868. Toen ontdekte natuuronderzoeker Franciscus Holkema in de vochtige duinvalleien het Groene Plak en het Studentenplak grote oppervlakten Amerikaanse veenbes. Hij was verbaasd over de dichte begroeiing. De herkomst van de plant kon hij niet vaststellen.
1868: Holkema ziet een plant die kinderen gebruiken
Franciscus Holkema bezocht in 1868 het Groene Plak en het Studentenplak. Hij beschreef niet alleen de plant, maar ook de grond, de stand van het water en de seizoenen. Zijn eigen waarnemingen kunnen in modern Nederlands als volgt worden weergegeven:
Franciscus Holkema, onderzoek naar de flora van Terschelling (1868), moderne hertaling.
In de duinvalleien die men het Groene Plak en het Studentenplak noemt, vind ik grote oppervlakten bedekt met de Amerikaanse veenbes. De hoge duinen liggen er als randen omheen. In de winter staan deze lage plekken soms diep onder water. Zelfs in de zomer blijft in de laagste delen nog helder duinwater staan. Tussen de groene blaadjes ontdek ik ook andere planten, maar de cranberry bedekt hier bijna de hele bodem.
Begin mei heb ik de planten nog onder enkele decimeters water gezien. Ik kon er moeilijk bij komen, want het zand onder mijn voeten bewoog mee met het water. Tegen het einde van juni vond ik de planten in bloei. In augustus kon ik al enkele vruchten verzamelen. Pas omstreeks half september begonnen de grote bessen goed te rijpen. De kinderen op Terschelling zoeken ze om er halskettingen en armbanden van te maken.
Ik ken de plant hier onder de namen 'Leppeltje' en 'Blaedjeheide'. De grote hoeveelheid planten, de bijzondere groeiplaats en het uiterlijk maken op mij de indruk dat zij hier al lang thuishoort. Over de eigenlijke herkomst kan ik nog geen zekerheid geven.
In zijn verslag staat ook waarvoor kinderen de bessen gebruikten. De eigen eilandnamen waren "Leppeltje" en "Blaedjeheide". Holkema noemde de plant opvallend mooi. Over de komst van de bessen op Terschelling wist hij niets zeker; het verhaal over de aangespoelde ton biedt daarvoor geen eigentijdse verklaring.
Het Studentenplak dankt zijn naam aan het bezoek van de botanische studenten. Het woord plak wordt op het eiland gebruikt voor een plek of duinvallei.
1884-1885: bessen die tegen de schoenen rammelen
De Haarlemse botanicus Frederik Willem van Eeden (1829-1901) bezocht het eiland in 1884 en publiceerde zijn reisverslag in 1885. Hij vond minder cranberryvelden dan Holkema jaren eerder had beschreven. In het Studentenplak liep hij tussen de lage, ineengestrengelde planten en de nog harde bessen. De volgende passages volgen zijn eigen wandeling en oordeel in modern Nederlands:
Frederik Willem van Eeden, bezoek aan het Studentenplak (1884), moderne hertaling.
Wanneer wij in de duinen bij het Studentenplak komen, zien wij tussen de zandige hoogten een langgerekte lage vlakte. Hier groeit de Amerikaanse veenbes in dichte matten. De stengels en bladeren liggen door elkaar en de nog onrijpe bessen zitten ertussen. Tijdens het lopen raken de bessen mijn schoenen. Tussen dit groen vinden wij ook andere planten van vochtige duinplekken.
Niet overal vinden wij dezelfde uitgestrekte velden terug die Holkema jaren geleden beschreef. Het stuivende zand bedekt steeds meer van de lage plekken. Zelfs het Groene Plak, waar vroeger zoveel cranberryplanten stonden, is grotendeels onder het zand verdwenen. Ik zie dus niet alleen een bijzondere plant, maar ook hoe snel het landschap haar groeiplaats kan veranderen.
Tussen de cranberryplanten zag hij onder meer kruipwilg, rietgrassen, waternavel, heide en wilde zuring. De duinvallei was naar zijn schatting ruim een kilometer lang. Hij schreef niet alleen over een bijzondere plant, maar ook over iemand die er zijn brood probeerde te verdienen.
De arme man die de planten maaide voor de bakker
Tijdens zijn wandeling trof Van Eeden een arme eilandbewoner aan die lange plantenslierten maaide. De man verzamelde de stengels om ze als brandstof te verkopen. Van Eeden keek naar het werk en ergerde zich aan de geringe opbrengst van een plant waarvan ook de bessen konden worden gebruikt.
Frederik Willem van Eeden, ontmoeting tijdens zijn duinwandeling (1884), moderne hertaling.
Hier tref ik een arme Terschellinger aan die tussen de planten aan het werk is. Hij snijdt vooral de taaie, lange stengels van de cranberry af. Wat hij heeft gemaaid, verzamelt hij tot een zware bundel. Straks brengt hij die naar een bakker, die het materiaal in zijn oven zal verbranden. Voor deze hele bundel krijgt de man slechts 50 cent.
Ik vind het jammer dat men deze plant alleen maar afmaait. Waarom zouden de eilanders haar niet in andere geschikte duinvalleien laten groeien om de vruchten te verzamelen? Daarmee zouden ze naar mijn mening meer voordeel kunnen behalen dan met het verkopen van de stengels als brandstof.
tegen het sober loon van 50 cents naar den bakker brengt
Het gebruik als ovenbrandstof was voor de arbeider een directe bron van geld. Van Eeden zag in de vruchten een andere mogelijkheid. De handel moest nog op gang komen. Over werk en handel in West-Terschelling en de agrarische dorpen rond Midsland staan op Toenentoen afzonderlijke verhalen.
De groeiplaatsen stonden ondertussen onder druk: stuivend zand bedolf planten en een eerder door Holkema beschreven vallei raakte grotendeels onder het zand.
1887-1893: de eerste pachters en het verlangen naar een markt
De gemeente Terschelling begon in de jaren tachtig duinvalleien met cranberrys te verpachten. De kweker G.J. Borgesius uit Drenthe kreeg omstreeks 1887 toestemming om op het Studentenplak planten en plaggen uit te steken. Hij liet de planten in tonnen naar Musselkanaal vervoeren. In Drenthe ontstond een proefaanplant die in 1893 al vruchten leverde.
Vanaf 1893 huurden P.J. Wichers en K. Mulder onder meer het Foppeplak en het Studentenplak. Ze brachten stekken en plaggen naar geschikte plekken om nieuwe planten te laten groeien. Wichers vertelde in 1894 dat ze de velden vooral hadden gepacht uit vrees dat de cranberry van het eiland zou verdwijnen. Tegelijk begonnen ze bessen naar Engeland te verkopen. Het werk had daarmee zowel een natuurbeschermend als een commercieel doel.
om dit plantje niet voor ons vaderland verloren te doen gaan
Toch ontstond er juist in die jaren handel. De geoogste bessen gingen over de verbinding met Harlingen naar Engeland. In Nederland was de markt nog klein. In Engeland kende men cranberrys al langer en konden de bessen gemakkelijker worden verkocht.
Een plukdag: met het hele gezin de duinen in
Buiten de verpachte velden konden eilandbewoners nog op vrije plekken plukken. De gemeente bepaalde wanneer de pluk mocht beginnen, gewoonlijk omstreeks half september. Eerst liet de dorpsomroeper weten dat het verbod werd opgeheven. Daarna trokken plukkers al vroeg, soms nog voor het helemaal licht was, met mandjes, tassen en zakken de duinen in.
W. Schroo beschreef rond 1910 hoe de vrije pluk verliep. Hij vertelt over de vroege ochtend, de aankondiging door de dorpsomroeper en de haast van gezinnen om als eerste bij de rijkste planten te komen. Hieronder staat een uitgebreidere moderne weergave van zijn beschrijving, in de vertelvorm waarin hij schreef:
Beschrijving van de georganiseerde cranberrypluk, opgetekend door W. Schroo en later aangehaald door J.W. van Dieren (1929); moderne weergave.
Op de avond voordat de pluk mag beginnen, laat de dorpsomroeper bekendmaken dat het verbod voorbij is. De volgende ochtend, wanneer het nog schemert, trekken mannen, vrouwen en kinderen de duinen in. Soms gaat een heel gezin samen. Iedereen draagt iets om de bessen in te verzamelen: mandjes, tassen of zakken. De plukkers willen zo vroeg mogelijk op de beste plekken komen, voordat anderen daar zijn.
De handen gaan de hele dag tussen de lage ranken door. De bessen worden van de planten gehaald en in het meegebrachte vaatwerk gedaan. Tegen de avond brengen de plukkers hun oogst naar de kopers. Wie een liter verkoopt, ontvangt ongeveer zes of zeven cent. Het bedrag dat een gezin aan het einde van de dag meekrijgt, hangt af van de hoeveelheid die iedereen heeft verzameld.
rappe handen grabbelen en grissen de bessen van de ranken
De opbrengst was niet voor ieder gezin gelijk. Een volle mand leverde geld op, maar de reistijd door de duinen en de beschikbare plukplekken telden mee. Voor ander dagelijks werk in dezelfde periode is er de pagina over boeren en landarbeiders.
K. Mulder kocht een groot deel van de vrij geplukte bessen op voor verzending naar het buitenland. Een kleiner deel bleef bij eilanders. Daarmee leverde de plant zowel tijdelijk werk aan plukkers als een handelsproduct voor de pachter.
Gelei, likeur en export naar Engeland
De bessen waren rauw zuur en wrang. Gekookt met suiker waren ze bruikbaar voor gelei. Op een nijverheidscongres in Leeuwarden in 1890 kwam de cranberry ter sprake. De Haarlemse fabrikant Sipkes had van Terschellinger bessen al gelei en likeur gemaakt. Volgens Wichers vielen die producten in de smaak. De oogst ging via de bootverbinding met Harlingen naar de handel in Engeland.
Wichers en Mulder probeerden de aanplant uit te breiden met stekken en met stukken grond waarin al plantenwortels zaten. Er werd ongeveer twee hectare klaargemaakt voor proeven. Voor zulke experimenten kwam een overheidssubsidie van 200 gulden beschikbaar, met de verplichting om aan andere belangstellenden stekken te leveren tegen 5 gulden per duizend stuks.
De pluk en de export maakten de bes tot een bron van inkomsten. Het onderzoek uit de jaren twintig beschrijft dat de met cranberrys begroeide oppervlakte na 1893 aanzienlijk toenam. Rond 1908 werd ongeveer 40 hectare als redelijk met bessen begroeid geschat.
Wie kreeg het geld?
Er waren verschillende belangen betrokken bij de opbrengst:
- Plukkers en gezinnen ontvingen geld voor de liters die zij binnenbrachten.
- Handelaren en pachters verzamelden de bessen en organiseerden het vervoer naar de afnemers.
- De gemeente, en later de beheerder van de duinen, ontving pacht voor de bessenvelden.
- Vervoerders brachten de oogst met schepen van Terschelling via Harlingen naar de afzetmarkt.
Er ontstonden een terugkerende oogst, exporthandel en pacht. Naast plukken kwam er werk bij het verzamelen en vervoeren van de bessen.
Het einde van de vrije pluk
Rond 1909 kwamen grote duingebieden onder beheer van Staatsbosbeheer. De vrije commerciële pluk werd beëindigd en bessenvelden werden aan pachters toegewezen. C. Bloem Hzn. werd een van de nieuwe exploitanten. De pluk bracht inmiddels geld op, maar er ontstond ook strijd over de toegang tot de velden en over bessen die zonder toestemming werden meegenomen.
De planten zelf bleven kwetsbaar. Natte valleien waren geschikt voor cranberrys, terwijl stuifzand en ontwatering ze konden beschadigen. Om de oogst te behouden werden velden verzorgd en nieuwe planten uitgezet. De plaatsnamen van enkele duinvalleien herinneren nog aan de pluk en aan ruzies over de bessen.
Wat is nog te zien?
- Het Studentenplak en andere vochtige duinvalleien waar cranberrys groeien. Bescherm de kwetsbare planten en blijf op toegestane paden.
- De omgeving van het Foppeplak, waar Wichers en Mulder in de 19de eeuw de pluk hielpen organiseren.
- De Bessenschuur bij West-Terschelling, die herinnert aan het verzamelen, drogen en verhandelen van de oogst.
- In West-Terschelling de haven waarlangs ook handelsgoederen richting Harlingen werden vervoerd.
Wilt u reageren?
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.