Harlingen, 6–13 december 1844: acht dagen in ijs en water

Op 6 december 1844 vertrokken elf Harlinger zeelieden vrijwillig met een ijsboot naar Griend. Makkumer schelpenvissers waren daar door strenge vorst, oostenwind en laag water vastgeraakt. De Harlingers namen voedsel mee om hen te helpen. Hun eigen boot bleek echter oud en lek. De redders raakten zelf dagenlang tussen water, zandplaten en schuivend ijs opgesloten.

Burgemeester Jetse Rodenhuis zette het verhaal op papier en ondertekende het verslag op 20 december 1844. De tekst spreekt vaak in de wij-vorm en volgt de gebeurtenissen bijna uur voor uur. Hieronder staat het verslag volledig in modern Nederlands. De volgorde en concrete details zijn behouden; alleen spelling, zinsbouw en enkele historische woorden zijn verduidelijkt.

De elf mannen uit Harlingen

Rodenhuis noteerde niet alleen hun namen, maar ook hun leeftijd, gezin en inkomsten. Een varensgezel was een zeeman of ander bemanningslid. Meerdere mannen zaten al weken zonder werk toen zij zich voor de reddingsactie meldden.

• Tjerk Rijkeles Bruinsma, schipper, 24 jaar, getrouwd, één kind; volgens het verslag verkeerde hij in goede omstandigheden.
• Jan Willems van der Meer, zeeman, 48 jaar, getrouwd, één kind van vijftien; vroeger schipper, maar op dat moment zonder inkomsten.
• Dirk Jacobus Alta, varensgezel, 24 jaar, getrouwd, één kind; geringe inkomsten. Zijn vrouw was ernstig ziek en haar toestand werd volgens het verslag verergerd door de zorgen om haar man.
• Jan Jans Wielinga, varensgezel, 27 jaar, getrouwd, twee kinderen; zeer geringe inkomsten.
• Ebele Roelofs Prosé, varensgezel, 41 jaar, getrouwd, twee kinderen; niet ruim bij kas en sinds het stilleggen van de stoomboot zonder inkomsten.
• Gerrit Krijl, varensgezel, 28 jaar, getrouwd, drie kinderen; doorgaans geringe inkomsten.
• Jan Zeven, zeeman, 37 jaar, getrouwd, vier kinderen, van wie de oudste elf was; al twee maanden zonder inkomsten.
• Eede Folkert Park, varensgezel, 25 jaar, getrouwd, geen kinderen; geringe inkomsten. Wanneer hij voer verdiende hij vier gulden per week.
• Andries, of Driest, Vlietstra, varensgezel, 30 jaar, getrouwd, twee kinderen; als schippersknecht al een maand zonder inkomsten.
• Romke Rienks Ondersma, zeeman, 32 jaar, getrouwd, twee kinderen; al twee maanden zonder inkomsten.
• Heere Sjoerds Heeres, zeeman, 32 jaar, getrouwd, drie kinderen; als matroos al twee maanden zonder inkomsten en volgens het verslag niet ruim bij kas.

6 december: de ijsboot begint te lekken

Om zes uur 's morgens vertrokken de elf mannen met de ijsboot en een voorraad voedsel naar Griend. De boot was oud en verkeerde in slechte staat. Hij was die ochtend nog enigszins gerepareerd, maar rond tien uur begon hij alweer te lekken. Eerst moest één man pompen, om elf uur twee en om twaalf uur waren drie mannen voortdurend aan het pompen om de boot drijvend te houden.

Ze hadden katoen bij zich en konden daarmee naden en gaten stoppen. Volgens het verslag zouden zij zonder dat materiaal waarschijnlijk op het diepe water van de Jetting zijn verdronken. Ondanks het lek bereikten ze om ongeveer twee uur 's middags Griend.

Zeven mannen namen voedsel mee en gingen naar de eerste twee schelpenvissersschepen die zij vonden. Daar was niemand meer aanwezig, maar er brandde nog vuur. Ze concludeerden dat de bemanningen niet lang daarvoor waren vertrokken en hoopten dat zij nog leefden.

De mannen moesten terug door ijs en water en werden daarbij tot ongeveer hun middel nat. Hun kleding bevroor stijf. Daarna trokken zij de ijsboot zo ver mogelijk op een veilige plaats en brachten hun voedsel naar het eerste schip. Daar brachten ze de nacht door: deels voor en achter in het schip, deels op het dek. Hun kleding was nog nat en bevroren. Om beurten bleven mannen wakker vanwege het getij en de bewegende ijsmassa's.

7 december: drie Makkumers gevonden

Bij daglicht begonnen ze opnieuw aan hun ijsboot te werken. Tijdens het zoeken in de omgeving zagen zij een derde schelpenvissersschip. Dirk Alta en Jan Wielinga gingen erheen. Zij moesten opnieuw door water en ijs en zakten soms tot hun middel weg.

Op het schip vonden zij drie mensen uit Makkum: schipper Frans Dek, zijn vrouw Trijntjie Sjoerds en knecht Pieter Klein. Zij waren gezond, maar door het schuivende ijs verkeerde hun schip in groot gevaar.

Alta en Wielinga bereikten de andere Harlingers rond twee uur 's middags. Daarna probeerde de hele groep met de ijsboot en het voedsel het Makkumer schip te bereiken. Dat lukte pas rond elf uur 's avonds. Ook die nacht moesten zij in de felle kou met natte, bevroren kleding doorbrengen en telkens wacht houden voor het kruiende ijs.

8 december: de boot moet worden achtergelaten

Bij het aanbreken van de dag probeerden zij de ijsboot opnieuw te repareren. Rond elf uur werd het door de zware ijsschuiving te gevaarlijk om bij het schip te blijven. De elf Harlingers vertrokken daarom samen met Frans Dek, Trijntjie Sjoerds en Pieter Klein. Ze namen ook een deel van hun bezittingen mee.

De ijsboot was nog niet goed hersteld en al snel konden zij hem door zand, water en ijs niet meer voorttrekken. Ze besloten het voedsel naar het droge deel van Griend te dragen. Dat betekende telkens een tocht van ongeveer een half uur door ijs en water.

Voor Trijntjie Sjoerds was die tocht bijzonder zwaar. De mannen konden haar niet volledig tegen water en ijs beschermen. De groep was inmiddels voor de derde dag gedeeltelijk doorweekt en de kleding was hard bevroren.

Ze keerden nog eenmaal terug naar de ijsboot om meer voedsel te halen. De boot zelf kregen zij niet meer naar het droge. Om vier uur lieten zij hem noodgedwongen voor anker achter. Om vijf uur bereikten ze met zoveel mogelijk proviand opnieuw het droge Griend. Een uur later waren zij terug bij het eerste schip. Daar probeerden ze zich te drogen. Zij sliepen in de schelpen die in het schip lagen en hielden om beurten wacht.

9 december: de ijsboot is verdwenen

Bij het eerste daglicht gingen de mannen terug naar hun ijsboot. Die was verdwenen. Waarschijnlijk had de ijsgang hem ondanks het anker meegesleept. Hun belangrijkste reddingsmiddel was weg.

Ze hesen een noodsein in de mast van het schip, in de hoop dat iemand het vanuit Harlingen, het Vlie of elders zou zien. Daarna gingen zij naar het land van Griend en groeven een put om water te vinden. Dat lukte. Voor het eerst konden zij enigszins uitrusten, zich drogen en warme spijs en drank gebruiken.

Voor brandstof sloopten ze hout uit het tweede schip dat zij eerder hadden gevonden. Ook deze nacht sliepen ze in de schelpen en hielden ze beurtelings wacht voor de ijsgang.

10 december: een eerste reddingsboot is te zwaar

Nu hun eigen ijsboot verdwenen was, probeerden de mannen een schelpenvangerssnik – een kleine boot van de schelpenvissers – geschikt te maken voor de tocht naar de wal. De hele dag timmerden ze in de strenge kou. Onder de boot maakten zij glijders waarmee hij over het ijs kon worden gesleept.

De poging mislukte. De boot was te groot en te zwaar om met proviand en Trijntjie Sjoerds erin over het ijs voort te trekken. Toen het donker werd, keerden ze terug naar hun slaapplaats in de schelpen.

11 december: een kleinere boot

De volgende ochtend gingen ze terug naar het tweede schip, waar ze eerder brandhout hadden weggehaald. Daar lag nog een kleinere schelpenboot in het ijs. Ze hakten hem los en maakten opnieuw glijders onder de boot.

Leeg bleek deze boot wel hanteerbaar. De mannen besloten hem als reddingsboot te gebruiken en de volgende ochtend gezamenlijk naar Harlingen of een andere vaste wal te vertrekken. De nacht brachten ze opnieuw in de schelpen door. Ook nu bleef telkens iemand wakker om te voorkomen dat zij door schuivend ijs werden verrast.

12 december: sneeuwjacht en een nacht onder de open hemel

Om drie uur 's nachts laadden ze de boot. Trijntjie Sjoerds kreeg een plaats in de boot. Om vier uur vertrokken ze. Na ongeveer een uur over het ijs raakte de boot opnieuw beschadigd. Ze moesten alles uitladen, terugkeren en bij het eerste daglicht repareren.

Daarna aten ze wat van hun inmiddels bevroren brood, laadden alles opnieuw en vertrokken weer. Rond twaalf uur liep de reddingsboot zo vast in het ijs dat hij geen kant meer op kon. Voor hen bewoog zwaar drijfijs. De groep had geen bomen, haken of riemen meer om zich door het ijs te werken.

Na ongeveer twee uur kwam er wat ruimte in het ijs en ontstond open water. Met veel moeite bereikten ze rond drie uur de vlakte van de Blauwe Slink. Het water was daar nog te ondiep om te varen, zodat ze de boot opnieuw door zand en water moesten slepen.

Om vier uur konden ze niet verder. Een sneeuwjacht maakte het zicht vrijwel onmogelijk. Ze zochten beschutting achter een hoge ijsmassa. Daar bleven ze tot ongeveer zeven uur. Door vloed en nieuwe ijsgang moesten ze opnieuw weg.

In het donker zagen ze geen route meer. Ze probeerden zich op de wind te oriënteren en trokken in oostelijke richting. Rond negen uur maakte het ijs iedere verdere beweging onmogelijk.

De groep bracht de nacht onder de open hemel door. Om warm te blijven stonden zij dicht bij elkaar in de kleine boot, wachtend op het ochtendlicht.

13 december: twee sloepen in zicht

Toen het licht werd, zagen ze achter zich een stuk open water. Met veel moeite werkten zij de boot uit het ijs. Via de Zuidplaat kwamen zij rond twaalf uur bij zware, ruwe ijsmassa's die ongeveer vier voet boven het water uitstaken. Het was onmogelijk de boot eroverheen te krijgen.

Ze hesen opnieuw een noodsein dat vanuit Harlingen gezien moest kunnen worden. Rond half twee zagen ze twee sloepen naderen. De mannen kregen nieuwe moed. Ze sloegen hun watervat stuk om met het hout vuur te maken, warm drinken te bereiden en nog wat van het volledig bevroren brood te eten. Volgens het verslag hadden zij in de voorafgaande 24 uur niets gegeten.

Rond vier uur kwam de Groenlandse sloep zo dichtbij dat de bemanning kon roepen. De redders in die sloep waren zelf uitgeput en riepen dat de gestrande groep naar hen toe moest komen; anders moesten zij terugkeren.

De veertien gestranden – elf Harlingers en de drie Makkumers – gingen opnieuw door ijs en water. Uiteindelijk konden zij een toegeworpen touw grijpen. Hun zelfgemaakte reddingsboot lag nog ongeveer honderd roeden achter hen. Er was geen tijd meer om het zorgvuldig bewaarde voedsel eruit te halen.

De veertien mensen gingen bij de zeven mannen in de Groenlandse sloep. Met 21 personen zetten zij koers naar Harlingen. Opnieuw moesten zij afwisselend door water en over ijs. Rond zeven uur bereikten ze open water. De sterke vorst hielp op een merkwaardige manier: doordat het water ijzig bleef, waren de golven minder hoog en was de zwaar beladen sloep minder gevoelig voor omslaan.

Om negen uur 's avonds kwamen zij de Harlinger haven binnen.

Terug bij vrouwen en kinderen

Rodenhuis eindigde zijn verslag met de thuiskomst. Veel van de mannen waren vaders en kostwinners. In de haven werden zij door vrouwen, kinderen, familieleden en andere inwoners ontvangen en omhelsd. Ze kregen direct iets te eten en te drinken en gingen daarna zo snel mogelijk naar huis.

De zeven mannen van de Groenlandse sloep

Ook van de bemanning die de gestranden uiteindelijk bereikte noteerde Rodenhuis beroep, gezin en financiële omstandigheden.

• Hendrik Wilts, zeeman, 42 jaar, ongehuwd; doorgaans behoorlijke inkomsten.
• Hendrik Steinbuur, zeeman, 24 jaar, getrouwd, geen kinderen; al twee maanden zonder inkomsten.
• Jacob S. de Groot, vroeger zeeman, 54 jaar, getrouwd, zeven kinderen; doorgaans niet ruim bij kas.
• Ruurd Jappes van der Veer, schipper, 34 jaar, getrouwd, vier kinderen van 6, 13, 15 en 20 jaar; niet behoeftig.
• Sijbren Park, schipper, 35 jaar, getrouwd, vier kinderen, van wie de oudste acht was; als schipper een zeer matig bestaan.
• Thomas Rinses Smith, 28 jaar, getrouwd, drie kinderen; niet direct behoeftig, maar op dat moment zonder inkomsten.
• Hermanus van Dijk, zeeman, 24 jaar, getrouwd, één kind; eveneens al twee maanden zonder inkomsten.

De Engelse sloep die niet dichtbij genoeg kwam

Ook een sloep van het Engelse schoenerschip Eclips, beschikbaar gesteld door kapitein J.H. Finch, voer uit. Deze boot kon de gestranden niet dichtbij genoeg bereiken. Rodenhuis noteerde zes mannen die met deze Engelse sloep betrokken waren:

• Rintje Hendriks de Boer, loods, 29 jaar, getrouwd, twee kinderen; als vaste loods met behoorlijke inkomsten.
• Egle Jans Schaap, zeeman, 19 jaar, ongehuwd; al twee maanden zonder inkomsten.
• Haye Tichelaar, scheepsjouwer, 42 jaar, getrouwd, geen kinderen; geen doorlopende inkomsten.
• Ele Nauta, scheepsjouwer, 46 jaar, getrouwd, één kind van veertien; volgens het verslag betrekkelijk behoeftig en zonder vaste inkomsten.
• Sikke Nauta, scheepsjouwer, 31 jaar, getrouwd, vijf kinderen, van wie de oudste twaalf was; eveneens betrekkelijk behoeftig en zonder vaste inkomsten.
• Anthonius Wielinga, schipper, 32 jaar, getrouwd, vier kinderen; dat jaar geringe en ook normaal geen grote inkomsten.

Bron en krantenbericht

De Leeuwarder Courant berichtte op 17 december 1844 eveneens over de tocht en de redding. Rodenhuis ondertekende zijn uitgebreidere verslag drie dagen later, op 20 december. Het origineel berust in het Gemeentearchief Harlingen, archief stads(gemeente)bestuur 1816–1924, inventarisnummer 3397, stukken betreffende reddingen 1844–1846.

In beeld