Harlingen, 24 juni 1847: het aardappeloproer

In juni 1847 waren voedselprijzen hoog en was in Harlingen sinds 21 juni geen roggebrood meer verkrijgbaar. Tegelijk zagen inwoners schepen met levensmiddelen uit de haven vertrekken. Op donderdagavond 24 juni liep de spanning uit op een oproer.

Acht uur: de Magnet wordt bestormd

Rond acht uur trok een menigte naar de stoomboot Magnet. Het schip lag met aardappelen voor de uitvoer naar Engeland gereed. Onder de aanwezigen waren de 35-jarige Willem Jappes van der Veer uit de Bargebuurt en zijn 31-jarige zwager Anne Alles Musschenplukker, ook geschreven als Moskeplukker. De politie kon de menigte niet tegenhouden. De aardappelen werden uit het schip gehaald.

Van de haven naar bestuurders en handelaren

Daarna trok de menigte de stad in. De cargadoor Van Oppen aan de Kleine Bredeplaats, burgemeester Jetse Rodenhuis aan de Noorderhaven en enkele andere bestuurders en handelaren werden doelwit. Huisraad werd naar buiten gegooid en papieren werden vernield. Burgemeester Rodenhuis was behalve burgemeester ook actief in de zeehandel.

Een bericht van Doeke Wijgers Hellema

Doeke Wijgers Hellema noteerde op 26 juni in Wirdum wat hij over Harlingen had gehoord. Hij was geen ooggetuige van het oproer. Volgens de berichten die hem bereikten, waren ongeveer honderd vrouwen bij het begin van de onrust betrokken en richtte een deel van de woede zich op burgemeester Rodenhuis. Zijn aantekening is daarom waardevol als eigentijds bericht, maar het genoemde aantal is geen gecontroleerde telling.

De schutterij en honderd militairen

Burgemeester Rodenhuis riep de schutterij op. Enkele schutters werden bedreigd en de tamboer raakte zijn trom kwijt. Tegen ongeveer vier uur in de ochtend kreeg de schutterij de stad weer onder controle. Later die ochtend kwamen gouverneur P.D. baron van Sytzama en de officier van justitie uit Leeuwarden naar Harlingen, met ongeveer honderd infanteristen. Aan het einde van juni waren ook vijftig dragonders in de stad.

Sjouwers geboeid naar Leeuwarden

De eerste arrestaties volgden al op 25 juni. De sjouwers Allardus Johannes Fok, 51 jaar, Anne Alles Moskeplukker, 31 jaar, en Willem Jappes van der Veer, 35 jaar, moesten geboeid en onder begeleiding van tien militairen naar Leeuwarden lopen. Daar werden zij opgesloten in het huis van arrest in het gebouw van de Kanselarij. In de dagen daarna werden meer verdachten afgevoerd.

De laatste arrestatie die in het onderzoek wordt genoemd, volgde op 13 augustus. De 21-jarige Jetske J. Wever had volgens het dossier een zilveren snuifdoos en een zilveren tabaksdoos van burgemeester Rodenhuis in haar bezit.

Voor het Provinciaal Gerechtshof

In oktober behandelde het Provinciaal Gerechtshof van Friesland de zaak tegen negen beschuldigden wegens de plundering en vernieling in het huis van burgemeester Rodenhuis. Het hof hoorde 26 getuigen voor het Openbaar Ministerie en acht getuigen die op verzoek van twee verdachten waren opgeroepen. Eén verdachte werd vrijgesproken.

De overige straffen waren zwaar. Er werden jarenlange gevangenisstraffen opgelegd, in enkele gevallen samen met geseling of tepronkstelling. Willem Jappes van der Veer had kort daarvoor wegens verzet tegen de politie al geseling en zeven jaar tuchthuis gekregen; voor zijn aandeel in deze zaak kwamen daar nog vijf jaar bij.

15 december: het schavot voor het stadhuis

De koning schold het opgelegde brandmerken kwijt, maar andere openbare straffen bleven staan. Op 14 december werd voor het Harlinger stadhuis een schavot met geselpaal opgebouwd. Ongeveer zeventig infanteristen bewaakten de werkzaamheden en vijftig dragonders patrouilleerden door de stad.

Op de ochtend van 15 december werden elf gevangenen vanuit de Kanselarij in Leeuwarden per trekschuit naar Harlingen gebracht. Drie veroordeelden stonden een kwartier te pronk. Zes anderen werden gegeseld door een beul uit Gorinchem. Tamboers roffelden tijdens de uitvoering van de straf. Die avond gingen acht veroordeelden terug naar Leeuwarden; anderen werden later naar gevangenissen in Holland gebracht.

De dag erna

Burgemeester Jetse Rodenhuis overleed op 16 december 1847, één dag na de openbare strafuitvoering. De overlijdensdatum staat vast; een oorzakelijk verband met de gebeurtenissen wordt hier niet gelegd.

In beeld