Petrus Camper onderzoekt de sterfte in Harlingen, 1779
In 1779 stierven in Harlingen uitzonderlijk veel mensen. Vooral in augustus, september en oktober kwamen hevige koortsen voor, vaak samen met dysenterie. Arts en onderzoeker Petrus Camper probeerde achteraf met cijfers te bepalen hoe uitzonderlijk dat jaar werkelijk was.
782 overledenen
Voor 1779 kreeg Camper een totaal van 782 overledenen opgegeven. Dat was veel meer dan in gewone jaren. Hij liet zich door het stadsbestuur sterftecijfers over een lange reeks jaren bezorgen en vergeleek die met geboortegegevens en belastingkohieren.
1728 was nog dodelijker
De reeks vanaf 1728 liet zien dat Harlingen eerder een nog zwaarder jaar had gekend. Voor 1728 stonden 902 overledenen genoteerd. Over 52 jaren berekende Camper een gemiddelde van ongeveer 322 sterfgevallen per jaar.
Hoeveel inwoners had Harlingen?
Een betrouwbare volkstelling had Camper niet. Uit belastinggegevens schatte hij het aantal inwoners rond 1778 op ongeveer 8.000. Op basis van zijn berekening stierf in Harlingen gemiddeld ongeveer één inwoner per 25 per jaar. Voor Franeker kwam hij op ongeveer één per 35 en voor Leeuwarden op ongeveer één per 38.
Een vroeg demografisch onderzoek
Camper beperkte zich niet tot begraafcijfers. Hij kreeg ook gegevens over geboorten die vroedvrouwen aan stads-vroedmeester J. de Reus moesten opgeven. Daarmee probeerde hij geboorte, sterfte en bevolkingsomvang met elkaar te verbinden.
Zijn verklaring was 18de-eeuws
Camper zocht de structureel hoge Harlinger sterfte uiteindelijk onder meer in de invloed van de zeelucht. Dat is zijn eigen medische verklaring uit de 18de eeuw en geen moderne diagnose. Zijn cijfers zijn vooral waardevol omdat zij laten zien hoe men al vóór moderne bevolkingsstatistiek probeerde gezondheid en sterfte systematisch te onderzoeken.
Wat merkte een inwoner in 1779?
De bron geeft geen dagboek van één patiënt. Wel is duidelijk dat de ziekte vooral in de late zomer en vroege herfst toesloeg. Een stad van enkele duizenden inwoners kreeg in één jaar honderden extra sterfgevallen te verwerken. Gezinnen, vroedvrouwen, chirurgijns, armenzorg en begrafenisvoorzieningen kregen daardoor veel meer zieken en doden te verzorgen dan normaal.
Scheepvaart rond 1790.
In beeld
Poort rond 1790.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.