Van trekschuit naar stoomtram

Wie vroeger vanuit Bolsward naar een andere Friese stad wilde, reisde eeuwenlang vooral over water. De trekschuit maakte vanaf de 17de eeuw van zo'n reis iets dat verrassend veel op openbaar vervoer van nu leek: er waren vaste routes, vaste vertrektijden en aansluitingen. In de 19de eeuw kwamen daar stoomschepen, omnibussen en uiteindelijk de stoomtram bij.

1648: de trekschuit naar Bolsward

In 1648 kwam er een trekschuitverbinding tussen Leeuwarden en Bolsward. Een jaar later werd het netwerk doorgetrokken richting Workum. De schuit werd vanaf het jaagpad door een paard getrokken. Daardoor was men veel minder afhankelijk van de wind dan bij een zeilschip.

De reis was niet alleen vervoer. Reizigers praatten, lazen, rookten een pijp, speelden een spel of probeerden te slapen. Buiten liep het trekpaard langs de vaart. Bij bruggen, sluizen en haltes was personeel nodig om de reis gaande te houden.

Vier keer per dag naar Workum

De dienstregeling laat zien hoe georganiseerd het vervoer was. Vanuit Bolsward vertrokken trekschuiten richting Workum om 6.00, 9.00, 14.00 en 18.00 uur. De aankomsttijden in Workum waren ongeveer 8.00, 11.00, 16.00 en 20.00 uur. Een reis duurde dus ongeveer twee uur.

In Workum kon een reiziger verder. Er waren bijvoorbeeld scheepsverbindingen naar Amsterdam en Enkhuizen. In Bolsward kon juist worden overgestapt richting Leeuwarden. Zo maakte de trekschuit deel uit van een veel groter netwerk.

Wachten op de aansluiting

Een belangrijk voordeel was de betrouwbaarheid. Een zeilschip kon bij tegenwind grote vertraging oplopen. Een trekschuit voer volgens dienstregeling. Dat maakte het mogelijk om reizen te plannen en onderweg over te stappen. Buitenlandse reizigers waren in de 17de eeuw onder de indruk van het Friese systeem.

1882: de stoomtram komt

Ruim twee eeuwen later veranderde het reizen opnieuw. In augustus 1882 opende de stoomtramverbinding Sneek-Bolsward-Harlingen. De Nederlandsche Tramweg Maatschappij gebruikte kleine Henschel-stoomlocomotieven. Ze waren compact en eenvoudig gebouwd en bleven tientallen jaren op het Friese tramnet rijden.

Voor een Bolswarder betekende de tram dat Sneek en Harlingen gemakkelijker over land bereikbaar werden. In Harlingen kon worden overgestapt op de trein of de stoomboot. Via Sneek ontstonden later verbindingen verder richting Joure en Heerenveen.

1882: concurrentie met paard en wagen

De stoomtram kreeg meteen concurrentie. In 1882 begon ondernemer G. de Jong een omnibusdienst tussen Bolsward en Harlingen. Een omnibus was een grote door paarden getrokken wagen die volgens een vaste route en dienstregeling reed.

De dienstregeling was slim afgestemd op ander openbaar vervoer. De omnibus vertrok 's morgens om 7.00 uur uit Bolsward, nadat de eerste tram uit Sneek was aangekomen. In Harlingen konden reizigers vervolgens de trein naar Leeuwarden of de stoomboot naar Amsterdam nemen. Terug vertrok de omnibus om 17.30 uur, na aankomst van trein en stoomboot, zodat reizigers in Bolsward weer aansluiting hadden op de laatste tram naar Sneek.

Een enkele reis Bolsward-Harlingen kostte één gulden. Een retour kostte ƒ1,75. Een reiziger kon dus in 1882 al een reis maken waarbij tram, paardenomnibus, trein en stoomboot op elkaar aansloten.

Een tramwagen in de sloot

De nieuwe techniek werkte niet altijd vlekkeloos. Op 5 november 1882 vertrok een tram vanuit Harlingen naar Bolsward. Bij een bocht in de buurt van het station raakte een personenwagen los. De wagen ontspoorde en kwam in de naastgelegen sloot terecht.

Er zaten ongeveer twintig passagiers in. Zij raakten volgens het krantenbericht wel gewond, maar niet ernstig. Daar kwam voor de reizigers nog een ander ongemak bij: ze kregen allemaal een nat pak. Nog geen drie maanden na de opening had het nieuwe vervoermiddel daarmee al een spectaculair ongeluk achter de rug.

Van water naar rails

De stoomtram betekende niet dat vervoer over water meteen verdween. Schippers bleven vracht en reizigers vervoeren en ook beurtvaart bleef belangrijk. Maar in de loop van de 19de en vroege 20ste eeuw verloor de eeuwenoude trekschuit zijn positie aan snellere vormen van vervoer.

Voor Bolsward veranderde daarmee ook de betekenis van ligging. Eeuwenlang was een goede vaarverbinding bijna onmisbaar geweest. Vanaf 1882 werd ook de ligging aan het tramnet belangrijk.

Meer over Bolsward

• Bolsward door de eeuwen heen
• Bolsward in de 18de eeuw
• Bolsward in de 19de eeuw

1823: lopen bleef een gewone manier van reizen

Niet iedere reiziger nam een trekschuit of rijtuig. Jacob van Lennep en Dirk van Hogendorp liepen in juni 1823 van Workum naar Bolsward. De route ging over een kleiweg zonder afzonderlijk voetpad. Voor de korte tocht werd ook van voetgangers tol geheven. Hun verslag maakt duidelijk dat openbaar vervoer, lopen en gehuurd vervoer naast elkaar bestonden.