Jacob van Lennep over Gorredijk, 1823
Jacob van Lennep en Dirk van Hogendorp maakten in 1823 een lange voetreis door Nederland. Op 9 juli liepen zij van Wolvega via Sloot en Oranjewoud naar Heerenveen. Daar schreef Van Lennep een scherpe passage over het nabijgelegen Gorredijk.
9 juli: wat Van Lennep zelf zag
De reizigers raakten in Oranjewoud aan het dwalen. Toen zij naar het buiten van de familie Kats vroegen, hoorden zij dat het gezin diezelfde ochtend om vijf uur naar Leeuwarden was vertrokken. Teleurgesteld namen zij een voetpad. Om half tien kwamen zij in Heerenveen aan.
Van Lennep beschreef Heerenveen als groot en goed gebouwd. Hij zag een brede vaart die door de plaats kronkelde, grote straten vol mensen en nette huizen. In het Heeren Logement dronken de twee koffie. Daarna wandelden zij door Heerenveen.
De volledige passage over Gorredijk
"Iets westelijker dan het Heereveen ligt de Gordijcke, waar nog eenige halve wilden of holbewoners woonen, wier huizen half onder den grond zijn en die van roof en bedelarij leven. Van de drie misdadigers welke in Friesland gevonnisd worden is er één uit die plaats."
Hertaling, zin voor zin
Iets ten westen van Heerenveen ligt Gorredijk. Daar wonen volgens Van Lennep enkele mensen die hij "halve wilden" of "holbewoners" noemt. Hun huizen staan volgens hem half onder de grond en zij leven volgens hem van roof en bedelarij.
Van elke drie misdadigers die in Friesland worden veroordeeld, komt er volgens hem één uit Gorredijk.
De hertaling behoudt ook Van Lenneps windrichting. Die is onjuist: Gorredijk ligt oostelijk van Heerenveen, niet westelijk.
Hij ging die dag niet naar Gorredijk
Van Lennep bezocht Gorredijk die dag niet en noemt geen informant voor zijn verhaal. Hij geeft hier zijn eigen oordeel; voor zijn generalisering over woningen, bedelarij en misdaad vond ik geen duidelijke feitelijke onderbouwing.
Van Lennep noemt geen bewoner, herbergier of andere informant van wie hij zijn verhaal over Gorredijk had gehoord. Zijn woorden over de woningen, bedelarij en misdaad zijn dus geen eigen waarneming. Dirk van Hogendorp beschreef dezelfde reisdag. Hij noemde Heerenveen groot en mooi en schreef over de weg naar Joure, maar nam Van Lenneps verhaal over Gorredijk niet over.
Een verhouding van één op drie?
Van Lennep geeft geen aantallen, jaren of rechtbankcijfers bij zijn bewering dat één van iedere drie in Friesland veroordeelde misdadigers uit Gorredijk kwam. In deze onderzoeksronde is geen eigentijdse statistiek gevonden die die verhouding bevestigt. Concrete strafzaken kunnen wel worden gecontroleerd, maar daarmee kan zo'n algemene verhouding niet worden bewezen.
1823: een zilversmid schrijft over geldzorgen
Zilversmid Hidde Jacobus Halbetsma schreef in 1823 aan Joost Halbertsma: "met ons affairen gaat het bedroefd". Volgens de bewaarde familiegegevens leefde zijn grote gezin in latere jaren geregeld in armoede. Zijn brief gaat over zijn eigen huishouden en bedrijf.
Bedrijvigheid bleef tegelijk zichtbaar
Andere bronnen uit dezelfde jaren tonen werk en handel. In 1828 werd aan het noordwestelijke einde van Gorredijk een scheepstimmerwerf te koop aangeboden. Bij de werf hoorden een schuitmakerswoning, vier afzonderlijke knechtswoningen en een groot schuithuis. Bij een afzonderlijke verkoop werden ongeveer twintig gebruikte bokken en pramen, een kof, schouwen, een jacht en scheepstimmergereedschap aangeboden.
1825: vee van vluchtende boeren
Doeke Wijgers Hellema noteerde tijdens de watersnood van 1825 een concreet detail uit Gorredijk. Op 9 februari schreef hij dat gevluchte boeren hun vee bij een herberg hadden ondergebracht:
"De stal van den Kastelein Baltus de Vos op de Gorredijk is vol geborgen vee."
Hellema hoorde ook dat Gorredijk sinds 4 februari geen brieven uit Wolvega of Heerenveen had ontvangen. Water maakte de gewone verbindingen tijdelijk onmogelijk.
1837: Jan Siebes Huizinga
Een concrete Gorredijkster strafzaak staat in de Leeuwarder Courant van 7 maart 1837. Jan Siebes Huizinga werkte als schippersknecht in Gorredijk. Hij was schuldig verklaard aan een diefstal in de nacht, gepleegd met braak en inklimming.
Huizinga was eerder veroordeeld. In 1821 had hij voor een soortgelijk misdrijf al een geseling en vijf jaar tuchthuis gekregen. In 1837 werd hij opnieuw tot geseling veroordeeld, nu met een strop om de hals aan de galg vastgemaakt. Daarna volgden brandmerking en acht jaar tuchthuis.
Wat blijft onzeker?
- We weten niet wie Van Lennep over Gorredijk informeerde.
- Er is in deze onderzoeksronde geen Gorredijkster bron uit 1823 gevonden die zijn beschrijving van half ondergrondse woningen bevestigt.
- Er is geen eigentijdse statistiek gevonden die zijn verhouding van één Gorredijkster op drie in Friesland veroordeelde misdadigers bevestigt.
- De concrete bronnen tonen zowel armoede en nood als handel, scheepsbouw en andere bedrijvigheid.
Wat is nog zichtbaar?
- De Compagnonsvaart loopt nog door het centrum.
- De lange bebouwingsstructuur langs vaart en hoofdroute is nog herkenbaar.
- Langewal, Brouwerswal en de bruggen in het centrum herinneren aan een plaats die rond vervoer over water groeide.
Jacob van Lennep door Friesland in 1823
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.