Ternaard: Jacob Sybes en het oproer (1749-1750)

Jacob Sybes uit Ternaard nam in de nacht van 1 op 2 juli 1749 deel aan het oproer in de Dongeradelen. Gewapende mannen haalden dorpsbewoners uit hun huizen en trokken naar Holwerd. Jacob vluchtte daarna naar Duitsland. Hij kwam terug, werd gevangengezet en op 18 april 1750 in Leeuwarden met het zwaard onthoofd.

De onrust volgde op de Doelistenbeweging van 1748. De Doelisten keerden zich tegen misstanden in het bestuur en de belastingheffing. In 1749 speelde ook verzet tegen de quotisatie mee. De nieuwe actie in de Dongeradelen bracht Jacob Sybes tegenover het Hof van Friesland te staan.

Een arbeider met een gezin

Jacob was omstreeks 1694 geboren en werkte als landarbeider. Hij was getrouwd met Eelkjen Reinders. Het gezin telde vermoedelijk twee kinderen; een zoon heette Sijbe Jacobs. In 1749 waren zij pas uit een plaats die als Nijkerk werd aangeduid naar Ternaard verhuisd. Jacob huurde ook land van Aaltie Sipkes.

In de belastingregistratie werd hij omschreven als:

"arbeider die de cost wel kan winnen"

Een arbeider die goed in zijn levensonderhoud kan voorzien.

Zijn aanslag bedroeg 26 caroligulden, 10 stuivers en 5 penningen.

De nacht van 1 op 2 juli

In Ternaard traden Claes Cornelis, Sicke Pyters en Jacob Sybes op. In Holwerd was ook Lolke Hulshuis bij de beweging betrokken. In de nacht werden mannen opgeroepen om mee te gaan. Niet iedereen deed vrijwillig mee. In latere verklaringen werd verteld over dreigementen tegen mensen en hun bezittingen.

De vijftigjarige graankoper Douwe Feddes beschreef hoe hij met zijn gezin uit bed werd geklopt. Hij plaatste dat rond een uur in de nacht. Wie niet met een stok met de menigte meeging, werd bedreigd met schade aan zijn lichaam en bezit. Hij zag Claes Cornelis en Jacob Sybes over zijn erf lopen. Hij kreeg nauwelijks tijd om zijn kousen vast te maken.

"Dat deponent nauwelijks tijd gelaten wierd om zijn kousen op te binden."

De getuige kreeg nauwelijks tijd om zijn kousen vast te maken.

Elisabet Schroder wordt bedreigd

Bij het huis van fiscaal Johannes Schroder werd naar wapens gezocht. Zijn dochter Elisabet keerde terug om het huis te bewaken. Daar trof zij Claes Cornelis, Sicke Pieters en Jacob Sybes aan. In haar verklaring beschreef zij de dreigementen en de doorzoeking.

"Dat deponente toen agter het huys heeft zien staan Claes Cornelis, Sikke Pieters en Jacob Sybes. Dat Claes Cornelis haar had gevraagt waar haar Vader was, hetgeen zij beantwoorde met te zeggen dat dezelve zoeven na de buren was gegaan. Dat zij zulx niet wilden geloven, dat Claes Cornelis haar verder had gevraagt na het snaphaan van haar Vader en na kruit en loot. Dat deponente door de zijdeur in haar huys gegaan is alwaar zij de drie voornoemde personen gevolgt is, dat nog in de stal zijnde, Sikke Pieters hadde gezegt, waar is nu de Fiscaal, die oude duijvel. Wij zullen hem ophangen. Dat de deponente op dat moment bezig zijnde de klink van de binnendeur op te ligten om het ligt van daar te krijgen, haar had omgekeert en gezegt, hoe ophangen? Dat Claes Cornelis en Jacob Sybes, beijde daarop hadden geroepen, ja ophangen, is hij daar te goed toe? Wij zullen dij ook ophangen."

Elisabet zag achter het huis Claes Cornelis, Sikke Pieters en Jacob Sybes staan. Claes Cornelis vroeg waar haar vader was. Zij antwoordde dat hij zojuist naar de buren was gegaan. Dat wilden zij niet geloven. Claes vroeg ook naar het geweer van haar vader en naar kruit en lood. Zij ging door de zijdeur naar binnen. De drie mannen volgden haar. Terwijl zij nog in de stal waren, zei Sikke Pieters: "Waar is nu de fiscaal, die oude duivel? Wij zullen hem ophangen." Elisabet wilde juist de klink van de binnendeur optillen om licht te halen. Zij draaide zich om en zei: "Hoezo, ophangen?" Claes Cornelis en Jacob Sybes riepen allebei: "Ja, ophangen! Is hij daar te goed voor? Wij zullen jou ook ophangen."

Een snaphaan was een geweer. Kruit en loden kogels moesten afzonderlijk worden geladen.

"Dat voornoemde persoenen haar ook met force nootzaakten het ligt aan te steeken. Dat deponente, daar mede bezig zijnde, door Jacob Sybes gevraagt wierd, die zulx apparent duurde, hoe dou liegste immers, dat stu het ligt opsteekste, dou moetste dij voortspoeden, of wij hangen dij op. Dat deponente vervolgens het ligt aangestoken zijnde verder genootzaakt wierd aanweizinge te doen van haar Vaders snaphaan, kruit en loot en de degen van haar Broeder, alles onder dreigementen zowel op haar vader en Broeder als op haar."

De mannen dwongen Elisabet ook om licht te maken. Terwijl zij daarmee bezig was - wat hun kennelijk te lang duurde - zei Jacob Sybes: "Je liegt toch dat je het licht aansteekt. Je moet opschieten, anders hangen wij je op." Nadat zij licht had gemaakt, dwongen zij haar aan te wijzen waar het geweer, het kruit en het lood van haar vader en de degen van haar broer waren. Daarbij bedreigden zij haar vader, haar broer en haarzelf.

"Dat Claes Cornelis in het kamertje van haar Vader beneden in de hoek heeft zien staan het snaphaan hetgeen hij vandaar heeft weg genomen, zeggende tegen deponente dat zij gelogen had van het snaphaan niet te weten, dat zij nu ook het kruit en loot moeste aanwijzen. Dat Jacob Sybes uijt hetzelfde kamertje ook heeft weg gekregen een stok van een astrolabium dewelde hij later aan Sikke Pieters heeft overgegeven. Dat zowel Jacob Sybes als de twee genoemde personen in verscheijden kamers van het huijs heeft omgezogt. Dat van eene bedstede een slip van de deeken heeft neergehangen, dat Jacob Sybes daar deselve slip had aangevat en met schielijkheit geroepen had, hier ligt die oude dijvel, dat de andere twee ook daar bij komende bevonden dat niemant op het bed was."

Claes Cornelis zag beneden, in een hoek van het kamertje van haar vader, het geweer staan. Hij nam het mee. Hij zei tegen Elisabet dat zij had gelogen toen zij beweerde niet te weten waar het was. Nu moest zij ook het kruit en het lood aanwijzen. Jacob Sybes haalde uit hetzelfde kamertje een stok van een astrolabium. Die gaf hij later aan Sikke Pieters. Alle drie doorzochten zij verschillende kamers. Bij een bedstede hing een punt van de deken naar beneden. Jacob pakte die vast en riep plotseling: "Hier ligt die oude duivel!" De andere twee kwamen erbij, maar er lag niemand in het bed.

Een astrolabium was een meetinstrument. Elisabet noemde de bijbehorende stok als een afzonderlijk meegenomen voorwerp.

Een pistool tegen een dorpsbewoner

Hendrik Hendriks, een vijftigjarige landarbeider uit Foudgum, wilde niet verder over de modderige dijk. Hij vroeg waarheen de mannen moesten. Jacob antwoordde dat zij naar Holwerd gingen en daar wel zouden horen wat er verder moest gebeuren. Hendrik maakte een beweging met zijn stok en protesteerde tegen Jacobs bevelen. Sicke Pyters zei dat zij het met elkaar moesten houden.

"Dat deponent met zijn stok die hij in de hand had eenige beweginge had gemaakt en gezegt tegen gemelde Jacob Sybes, gij hebt hier zo veel te commanderen, als men mag doen wat men wil, dan kan ik ijmant wel de kop in slaan."

De getuige maakte enkele bewegingen met de stok die hij in zijn hand had en zei tegen Jacob Sybes: "Je hebt hier zoveel te bevelen. Als iedereen mag doen wat hij wil, dan kan ik iemand ook wel de kop inslaan."

"Ik vraag uw of gij wilt voortgaan, dan niet of anders schiet ik er in, houdende teffens het pistool dat hij in de hant had op Hendrik Hendriks toe, alsof hij daarmede wilde schieten. Dat Hendrik Hendriks de stok in gereetheit hielt alsof hij de schoet wilde afkeren, zijnde zodanig ontsteld, dat hem de tranen over de wangen liepen."

Jacob zei: "Ik vraag je of je verder wilt gaan of niet. Anders schiet ik erop los." Daarbij richtte hij het pistool op Hendrik Hendriks, alsof hij wilde schieten. Hendrik hield zijn stok gereed, alsof hij daarmee het schot wilde afweren. Hij was zo overstuur dat de tranen over zijn wangen liepen.

De menigte trok naar Holwerd, maar de beoogde omwenteling bleef uit. De voornaamste mannen ontkwamen aan de eerste arrestaties. Hun vlucht voerde hen tot buiten de Republiek.

Via Amsterdam naar Hamburg en Altona

Lolke Hulshuis kwam Jacob op 31 juli 1749 in Altona weer tegen, samen met Claas Cornelis en Sicke Pijters. Hulshuis hield zijn reis en ontmoetingen in een dagboek bij. Hij vertelde ook welke route de drie andere mannen hadden gevolgd: eerst naar Zoutkamp, daarna per schip naar Amsterdam. Daar kwam een broer van Sicke bij hen. Die drong aan op verder vertrek. Vervolgens voeren zij naar de Wezer en liepen vandaar naar Hamburg.

De drie verbleven in een slaapstee op de Hamburger Berg. Op 1 augustus bezochten zij Hulshuis bij de Hoppemarkt. Zij wilden samen een kamer huren, liefst dicht bij de markt. Ze spraken over handel in graan en kaas. Een geschikte kamer was duur. Daarom kozen zij herberg De Swaan in Ottensen, bij Altona, waar zij eerder al hadden gelogeerd en iets gedronken.

Op 2 augustus trok Hulshuis bij de drie in. Hij had een eigen bed en zij beschikten over een bovenkamer waar zij aten en dronken. Ze spraken over twee- tot drieduizend pond kaas en vier- tot zeshonderd caroligulden die uit Friesland zouden komen. De kaas, het geld en een bevestiging van de zending bleven echter uit.

"Jacob Sijbes was kok, en de twee anderen deden meest boodschappen, sodat ik doe weder een Heer geleek."

Jacob Sijbes kookte en de twee anderen deden meestal de boodschappen, zodat ik mij weer een heer kon voelen.

Ieder die nog geld had, betaalde voor wat nodig was. Hulshuis vroeg of zij de uitgaven bijhielden. Sicke zei dat eerst het geld van de drie zou worden opgemaakt en daarna dat van Hulshuis. Claas en Sicke hadden niets meer in hun beurs. Jacob had zijn gouden knopen al beleend. Ook dat geld raakte op. Daarna betaalde Hulshuis. Zowel hij als Jacob zei dat het zo niet verder kon. Zij besloten ieder hun eigen weg te zoeken.

Jacob helpt verhuizen

Op 9 augustus verhuisde Hulshuis naar de weduwe Draijer in de Elfstraat in Altona. Hij vroeg Jacob hem te helpen. Hun verhuizing bestond uit het dragen van twee bundels linnengoed, elk in een bonte doek geknoopt. Om twee uur in de middag waren zij bij de nieuwe kostvrouw. Claas Cornelis, Sicke Pijters en Jacob bleven in het oude logement in Ottensen.

Hulshuis over de verhuizing, het kostgeld en de berichten uit Friesland.

Het vertrek op 16 augustus

Op 14 augustus bracht Sicke nieuws van een schipper uit Harlingen. Die vertelde dat in Friesland een nieuwe opstand werd verwacht en dat de Harlingers de militairen met geweld wilden verdrijven. Het waren berichten van een schipper, geen gebeurtenissen die Hulshuis zelf had gezien. Claas Cornelis wilde nu des te liever met Jacob naar Groningen. Zij konden in hun verblijfplaats niets met werken verdienen en hun geld was bijna op.

"Den 15 Augustus s'nademiddags kwamen Claas Cornelis en Jacob Sijbes bij mij, om afscheit te nemen, want sij souden s'anderen daags morgens vroeg met een schip na Groningerlant vertrecken"

Op 15 augustus kwamen Claas Cornelis en Jacob Sijbes in de middag afscheid van mij nemen. Zij zouden de volgende ochtend vroeg per schip naar Groningen vertrekken.

Zij wensten elkaar het beste. Hulshuis verwachtte dat zij elkaar spoedig onder prettige omstandigheden in Friesland terug zouden zien. Sicke bleef in Altona wachten op de goederen die zij uit Friesland hadden laten komen. Er was afgesproken dat Claas zo spoedig mogelijk zou schrijven over de toestand in Groningen. Bij bevestiging van een nieuwe opstand zouden de achterblijvers volgen.

Gevangen in het Blokhuis

Eind september zat Jacob in het Blokhuis in Leeuwarden. Het eerste verhoor was op 29 september 1749. Procureur-generaal P.W. Ramaker leidde het onderzoek. Jacob kreeg kosteloze rechtsbijstand van dr. Johannes de Horn.

De verhoren en processtukken volgden elkaar over verschillende maanden op:

• 6 oktober 1749: verhoor van getuigen.
• 18 oktober: 78 verhoorpunten, met ondervraging door E.M. van Burmania.
• 11 november: zeventien aanvullende verhoorpunten.
• 20 januari 1750: getuigen werden opnieuw gehoord en onder ede gesteld.
• 11 maart: De Horn leverde een nader verweerschrift in.
• 18 april: het Hof sprak het doodvonnis uit.

Een aantekening bij de verhoorpunten droeg de ondervrager op nadrukkelijk te vragen of secretaris Hulshuis bij de eerdere gesprekken aanwezig was geweest en wie daar verder bij waren. Jacob vertelde dat hij ongeveer viermaal bij de secretaris thuis was geweest. Hij vertrok gewoonlijk rond negen uur. Over de secretaris verklaarde hij:

"dat meer gemelde Secretaris bij hun gesprek was tegenwoordig geweest, dan had althoos gesegt: jongens, jongens, brand jimme niet. Wijders was daar niemant bij praesent geweest als de knegt van het huis, die af en aen ging, sonder sijn gedagten hier of daar over te uijten."

De genoemde secretaris was bij hun gesprek aanwezig geweest, maar had steeds gezegd: "Jongens, jongens, brand je niet." Verder was alleen de knecht van het huis erbij geweest. Die liep af en aan, zonder zijn mening over het een of ander te geven.

De Horn bestreed dat Jacob de opstand had voorbereid. Hij voerde aan dat Jacob niet wist wanneer de actie zou beginnen en zelf onder druk was gezet. Het dragen van het pistool kon hij niet ontkennen.

Het oordeel van het Hof

Het Hof rekende Jacob zijn actieve optreden zwaar aan. Het oordeel luidde:

"dat de gevangen sig dus als een voorganger en belhamel in het uitvoeren van de aanslag betoond heeft, dat de gevangen sig hierdoor aan de grouwelijkste misdaad van oproer schuldig gemaakt heeft."

De gevangene heeft zich dus bij de uitvoering van de actie als een aanvoerder en belhamel gedragen. Daardoor heeft hij zich schuldig gemaakt aan het zeer ernstige misdrijf oproer.

Het woord belhamel was hier een kwalificatie van de rechters. Het vonnis veroordeelde hem voor zijn aandeel in de uitvoering van de actie.

Het doodvonnis van 18 april 1750

"Al het welke sijnde saken van zeer quaden gevolge, die daarom anderen ten Exempel wel swaarlijk behoorden te worden gestraft, soo is't dat het voors. Hof op alles wijselijk gelet en geconsidereert hebbende 't geene men in desen behoorde te considereren in den name en de van wegens de Heerlijkheit der Landschappe van Friesland den voornoemden gevangen condemneert heeft en condemneert hem bij desen om bij den Scherpregter op het Schavot geleidet aldaar met den Sweerde geexecuteet van het leven ter doodt gebragt te worden. Actum dese 18 april 1750."

Dit alles zijn zaken met zeer ernstige gevolgen. Daarom behoren zij zwaar te worden gestraft, als voorbeeld voor anderen. Het genoemde Hof heeft alles zorgvuldig bekeken en overwogen wat het in deze zaak moest overwegen. Namens het gezag van het gewest Friesland heeft het Hof de genoemde gevangene veroordeeld en veroordeelt het hem hierbij om door de scherprechter naar het schavot te worden geleid en daar met het zwaard ter dood te worden gebracht. Vastgesteld op 18 april 1750.

De scherprechter moest hem dus naar het schavot brengen en met het zwaard doden. Het bevel hield onthoofding in.

De laatste uren en de terechtstelling

Na het vonnis ging Jacob van de Kanselarij terug naar het Blokhuis. Daar werd hij in de droefkamer ondergebracht. Op dezelfde dag, 18 april 1750, werd het vonnis uitgevoerd.

De droefkamer was het vertrek waar ter dood veroordeelden hun laatste uren doorbrachten. Een achttiende-eeuwse beschrijving vermeldt een bedstede, een haard en zitbanken. Predikanten en andere godvruchtige mensen mochten de veroordeelden er tot het laatste ogenblik bezoeken. Het vertrek hoorde bij het Blokhuis, het huis van arrest van het Hof.

Het openbare schavot bij het Blokhuis

Het Hofschavot lag aan de westzijde van het Blokhuis. Een beschrijving uit 1786 maakt onderscheid tussen een binnenvertrek voor geheime geselingen en het schavot dat voor publiek zichtbaar was:

"Uit dit vertrek komt men, door eene deur, op het publiek Schavot, zyn uitzigt naar 't Westen hebbende, en rondsom met yzeren leuningen voorzien"

Vanuit dit vertrek komt men door een deur op het openbare schavot. Het is naar het westen gericht en rondom voorzien van ijzeren leuningen.

Het Blokhuis was het huis van arrest van het Hof. Het tucht- en werkhuis maakte deel uit van hetzelfde complex, maar had een andere functie: gevangenen ondergingen daar hun vrijheidsstraf en moesten er werken. Het openbare schavot hoorde bij het Blokhuis. De Brol was een andere plek in de stad, bekend van oudere terechtstellingen.

De Brol, het Hofschavot en de andere gerechtsplaatsen in Leeuwarden.

De aantekening van Eekhoff

"1750 d. 18 April is Jacob Sybes van Ternaard wegens gepleegde oproerigheid in de nagt tusschen de 1 en 2 July 1749 onthoofd."

Op 18 april 1750 is Jacob Sybes uit Ternaard onthoofd wegens zijn deelname aan het oproer in de nacht van 1 op 2 juli 1749.

Zijn weduwe Eelkjen Reinders bleef in Ternaard wonen.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.