Beetsterzwaag in de 16de eeuw: land, kerk en een vroege school
Beetsterzwaag was in de 16de eeuw nog geen dorp van buitenplaatsen. Het Beneficiaalboek van 1543 laat vooral een agrarische nederzetting zien op de zandrug tussen Beets en Drachten. Boerderijen, bouwland, hooilanden en kerkelijke grond lagen langs wegen en veldnamen die in 1543 al herkenbaar werden opgeschreven.
1543: wie gebruikte het land?
Het Beneficiaalboek van 1543 inventariseerde de inkomsten en landerijen die bij kerkelijke functies hoorden. Voor Beetsterzwaag gebruikte de opgave de vorm "Betzerswaech". Er worden patroonsgoederen genoemd: land en inkomsten die bij het patronaatsrecht van de kerk hoorden. Daaronder waren zes mad aan mieden, dus hooiland, in de Gaerren. Verder kwamen huren binnen uit bezittingen van Sjoerd Wigles, Luitjen Lamberts en Focke Saeckes.
Bij Focke Saeckes was er onenigheid over de precieze omvang. De erfgenamen wilden niet erkennen dat twee roeden land bij de patroonsgoederen hoorden. Zij wilden wel de oude jaarlijkse betaling van "acht fleemschen" blijven doen. Het Beneficiaalboek gebruikt deze geldnotatie zonder een eenvoudige moderne tegenwaarde; daarom blijft het historische bedrag staan.
Pastorieland langs wegen en weren
De pastorie had een aaneengesloten bezit bij het dorp en daarnaast verspreide stukken grond. De opgave noemt de Uuyterberdt, Bexterwerren, de Quaerns en een stuk bij de Breeden Wech. De namen van buren werden gebruikt om de ligging vast te leggen: Sytzie Auckes' erfgenamen, Johan Luytgens, Guttert Wigles, Gaele Wobbes, Abele Sygers, Allert Lyuwes en anderen.
De opbrengst bestond niet alleen uit landhuur. De pastoor ontving volgens de opgave ook jaarlijks geld of rogge van boerderijen in het dorp. Boeren en grondgebruikers betaalden daarmee niet alleen voor land, maar leverden ook rechtstreeks inkomsten aan de kerkelijke functies in Beetsterzwaag.
Bestuur dichter bij huis
Opsterland had vanaf het midden van de 16de eeuw nog één grietman. Een grietman was tegelijk bestuurder en rechter van de grietenij, de voorloper van de gemeente. Beetsterzwaag groeide uit tot de plaats waar die bestuurder woonde. Zowel Beetsterzwaag als Lippenhuizen hield bovendien een rechtskamer, waar recht kon worden gesproken. Het dorp kreeg daardoor naast landbouw ook een bestuurlijke functie.
1567: pastoor Jacob Galmery wordt verbannen
De Reformatie kreeg in Beetsterzwaag een concreet gezicht in pastoor Jacob Galmery, ook geschreven als Gelmeri of Jelmers. Een 19de-eeuwse publicatie op basis van Friese criminele sententies vermeldt dat het Hof van Friesland hem op 12 maart 1567 verbande omdat hij 'nieuwigheden' had verspreid.
Een latere studie noemt de pastoors van Beetsterzwaag, Hemrik en Ureterp die in 1567 naar Emden vluchtten vanwege hun afwijkende opvattingen over het sacrament van het altaar. Daarmee werd een theologisch conflict voor de dorpen ook een praktisch conflict: een pastoor kon zijn functie en woonplaats verliezen.
Galmery lijkt later naar Beetsterzwaag te zijn teruggekeerd. In een oudere predikantenlijst wordt hij na de Reformatie als predikant van Beetsterzwaag genoemd.
Hemrik in de 16de eeuw: pastoor Wesselius en de Reformatie
1572-1581: oorlog en verandering in de omgeving
De Tachtigjarige Oorlog kwam ook in Opsterland dichtbij. Bij het Voorwerk van het klooster Smalle Ee in Siegerswoude werd op 3 oktober 1572 door watergeuzen geplunderd. In 1580 kwamen de kloostergoederen in handen van de Staten van Friesland; een jaar later werd het Voorwerk verwoest om te voorkomen dat Spaanse troepen het als steunpunt konden gebruiken.
Voor Beetsterzwaag betekende de Reformatie dat de middeleeuwse katholieke kerkelijke organisatie veranderde. De precieze overdracht van ieder perceel dat in 1543 als patroons- of pastorieland was beschreven, is op deze pagina niet gereconstrueerd.
1592: een schoolmeester in het dorp
In juli 1592 wordt Hajo Hommesz genoemd als schoolmeester "tot Bexterswaegh". In november 1593 werkte hij er nog. Daarna volgen andere namen: Caspar Waterham in 1595 en 1597 en Johannes Melboom vanaf eind 1597. Een schoolmeester gaf niet alleen les. In veel Friese dorpen combineerde hij onderwijs met kerkelijke taken, zoals voorzingen of kosterswerk.
Hoe groot was Beetsterzwaag?
Voor de 16de eeuw is geen betrouwbaar inwonertal bekend. Het Beneficiaalboek noemt wel veel gebruikers, buren en boerderijen, maar is geen volkstelling. Pier Winsemius noemde Beetsterzwaag in 1622 nog een klein dorp. Voor de 16de eeuw kan daarom geen nauwkeurig aantal huizen of inwoners worden gegeven.
Wat is nog zichtbaar?
- De oude bewoningsas van Beets via Beetsterzwaag naar Drachten volgt nog altijd de zandrug waarop het dorp groeide.
- Op de plaats van de huidige Martenskerk stond al in de 16de eeuw een oudere kerk.
- De Hoofdstraat en het Kerkepad liggen in het gebied waar het dorp zich later verder langs de oude route ontwikkelde.
Vorige en volgende eeuw
Overzicht geschiedenis van Beetsterzwaag
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.