Dongeradelen, 2 juli 1749: oproer van Ternaard naar Holwerd

In de nacht van 1 op 2 juli 1749 werd in Ternaard de kerkklok geluid. Een groep inwoners trok met stokken en knuppels naar Holwerd. Het plan reikte verder dan één dorp: ook in Wierum, Anjum en Engwierum moesten inwoners in beweging komen. De opstandelingen wilden mensen naar Holwerd krijgen en zochten de confrontatie met het plaatselijke bestuur.

De onrust volgde op de grote belastingprotesten van 1748. Toen hadden inwoners van verschillende Friese plaatsen zich tegen belastingpachters en plaatselijke bestuurders gekeerd. Ze hadden vertegenwoordigers gekozen om hervormingen te eisen. In december 1748 stelde stadhouder Willem IV een nieuw bestuursreglement vast. In de Dongeradelen waren inwoners nog altijd ontevreden over belastingen, rekeningen en de manier waarop de plaatselijke overheid werd bestuurd.

Waarom kwamen de inwoners in verzet?

In 1748 waren klachten tegen belastingpachters uitgegroeid tot eisen over het bestuur. Belastingpachters kochten voor een vast bedrag het recht om belastingen te innen. Wat zij boven dat bedrag ophaalden, was hun opbrengst. Tegenover deze praktijk verlangden inwoners meer toezicht op de belastinginning en de besteding van gemeenschapsgeld.

Voor het oproer van juli 1749 komen verschillende concrete verlangens terug. Er was verzet tegen de belasting op de geschatte draagkracht van huishoudens. Ook wilden vertegenwoordigers de rekening van de algemene ontvanger onderzoeken en de belastinggegevens opnieuw laten opnemen: hoeveel mensen, schoorstenen, koeien, paarden en bezaaid land er waren. Daarover werd belasting geheven. Andere betrokkenen beriepen zich op het reglement dat Willem IV in december 1748 had uitgevaardigd en wilden dat de toegezegde bestuursveranderingen werkelijk werden uitgevoerd.

Bij het onderzoek naar de gebeurtenissen kwam dit terug in het verhoor van Taeke Jans uit Anjum. Hij verklaarde dat hij was aangewezen om mee te helpen de rekening van de algemene ontvanger te controleren en de gegevens voor de vijf soorten belastingen opnieuw te noteren. Dat betekende: de inkomsten van de ontvanger controleren en in lijsten zetten hoeveel mensen, schoorstenen, koeien, paarden en bezaaid land voor belasting meetelden. In Anjum moesten daarnaast de klokken klinken en moesten twee vertegenwoordigers naar Holwerd gaan.

De klok van Ternaard

Het luiden van de klok was een oproep om samen te komen. In de vroege ochtend werden mannen opgetrommeld voor de tocht naar Holwerd. Een bericht uit juli 1749 noemt stokken, knuppels en mogelijk ook schietgeweren:

Ook Blija lag op de beoogde route. Er was sprake van een barbier die daar de klok zou moeten luiden. De kerkklok diende zo niet alleen voor de kerkdienst, maar ook om grote groepen inwoners tegelijk te bereiken.

Oproer rond 1748.

Wierum: drie paarden bij de schoolmeester

In Wierum stond de nachtwaker Johannes Olivier uit Ternaard bij zijn post. Vroeg in de ochtend hoorde hij hard kloppen. Bij het kerkhof zag hij twee mannen die hem riepen en wenkten. Toen hij naar beneden ging, stonden er drie paarden en Skelte Pytters, een zoon van Pytter Skeltes.

Lammert Hendriks uit Brantgum drong aan op haast. De schoolmeester, die ook koster was, moest de klok laten klinken. Olivier trof de schoolmeester zichtbaar ontsteld in de gang. De man verzette zich tegen het bevel: de prins had dit klokluiden niet toegestaan. Uiteindelijk liet hij de klok door zijn jongen bedienen.

De oproep was op een bepaald uur gericht. De mensen uit Wierum moesten om vijf uur in Holwerd zijn. De klok van Ternaard had toen al geklonken. De nachtwaker reageerde ook met een scherp oordeel over de mannen uit Brantgum, die hij in zijn verklaring "rare roepers en razers" noemde.

Ook Anjum en Engwierum moesten meedoen

In Anjum werd eveneens geprobeerd de klok te luiden. In het verhoor van Taeke Jans komt naar voren dat Lieupke Melis en Jan Pytters uit Lioessens de oproep aan hem en Paulus Popes doorgaven. De twee oudste vertegenwoordigers, Paulus Popes en Ids Cornelis, reden naar Holwerd. Taeke Jans ging met een sjees naar Engwierum om daar dezelfde boodschap over te brengen.

De schoolmeester in Anjum wilde de klok aanvankelijk niet luiden. In de verhoren wordt daarna toch melding gemaakt van klokgelui. Zo liep de oproep over meerdere dorpen, met mensen te voet en met paard en sjees. Een sjees was een licht, tweewielig rijtuig met een paard ervoor.

Herberg rond 1750.

Het optreden in Holwerd

De groep uit Ternaard bereikte Holwerd in de vroege ochtend. Daar werd opnieuw de klok geluid. De opstandelingen wilden naar het huis van de grietman gaan. De grietman was de bestuurder en rechter van een Friese plattelandsgemeente, destijds een grietenij genoemd. Een groep die zijn huis opzocht, richtte zich daarmee rechtstreeks tegen het plaatselijke gezag.

De Holwerder koopman Sjoerd Joosten verzette zich tegen de tocht naar het huis van de grietman. Het optreden stokte en de stemming sloeg om. De aanvoerders kozen de vlucht. Later kreeg Sjoerd Joosten van de stadhouder twee gouden penningen voor zijn optreden.

De reis naar Holwerd betekende voor de betrokken dorpen het einde van de gezamenlijke actie van die ochtend. Voor de verdachten begon daarna een periode van arrestaties, verhoren en rechtszaken voor het Hof van Friesland in Leeuwarden.

Arrestaties en straffen

Het Hof legde uiteenlopende straffen op. Jacob Sybes uit Ternaard werd op 18 april 1750 op het schavot in Leeuwarden met het zwaard onthoofd. Andere betrokkenen kregen geseling, een brandmerk, verbanning, opsluiting op water en brood of een geldboete.

• Wybren Pytters uit Ternaard: geseling, brandmerken en zeven jaar verbanning.
• Lammert Hendriks uit Brantgum: geseling, brandmerken en zeven jaar verbanning.
• Dirk Pytters Stoeltie uit Nes en Hendrik Wynsen uit Wierum: ieder geseling en vijf jaar verbanning.
• Symon Wybes uit Anjum: acht dagen gevangenisstraf op water en brood.
• Jacob Thomas uit Anjum: 150 goudgulden boete; Sytse Clases uit Engwierum: 100 goudgulden.
• Gerben Pyters en Claes Wynsen uit Nijkerk en Marten Jans uit Paesens: ieder 50 goudgulden boete.
• Hoyte Pytters uit Ternaard, Lieupke Melis en Jan Pytters uit Lioessens en Jan Pytters Sjoeks uit Ee: ieder een jaar verbanning.
• Tjerk Thomas uit Wierum, Paulus Popes en Taeke Jans uit Anjum: ieder twee jaar verbanning.

Verbanning betekende dat de veroordeelde gedurende de opgelegde jaren niet in Friesland mocht wonen of verblijven. Ook boetes van vijftig, honderd of honderdvijftig goudgulden waren aanzienlijke bedragen.

Gevangenis rond 1750.

Lolke Hulshuis vlucht uit Holwerd

Lolke Hulshuis ontkwam aan de arrestaties. Op 3 juli 1749, de ochtend na het oproer, kreeg het huis van zijn vader bezoek van een luitenant en drie ruiters. Hij nam haastig afscheid van zijn twee jongste zusters, maar zijn vader zat in de voorkamer bij een officier. Zonder afscheid van hem te kunnen nemen, vertrok Hulshuis via de oude dijk naar het land buiten de zeewering.

Hij verstopte zich in een roggeveld. Bij bijzitter Gosse Heeringa kreeg hij een glas jenever en een pijp. Via een raam wist hij weer naar buiten te komen, terwijl soldaten in de keuken zaten. Die nacht sliep hij buiten; na zware regen was hij volledig doorweekt. Op 5 juli vond hij bij Dokkum onderdak bij Jacob Freerks en de pelmolenaar Dirk Sickes. Daarna begon zijn tocht over de dijken en via Groningen naar Duitsland.

De hertaling van Hulshuis' eigen verslag van de vlucht uit Holwerd naar Dokkum volgt zijn belevenissen vanaf 3 juli, met zijn gesprekken, angsten, slaapplaatsen, eten en reisroute. De overige afleveringen behandelen de reis naar Oost-Friesland en zijn verblijf in Hamburg en Altona.

Hertaling van Hulshuis' eigen verslag van de vlucht uit Holwerd naar Dokkum

Wat is nog zichtbaar?

• De dorpskerken van Ternaard, Wierum en Holwerd herinneren aan het klokluiden waarmee inwoners werden opgeroepen.
• De oude dorpskernen en de wegverbindingen tussen Ternaard en Holwerd geven nog houvast bij het volgen van de tocht.
• In Leeuwarden lag het gerecht dat de verdachten vervolgde; hun vonnissen zijn in archiefbronnen bewaard.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende gegevens over de inwoners en het oproer in de Dongeradelen? naar Toenentoen.nl? Ook oude foto's en vragen zijn welkom.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.