De Bank van Lening in Leeuwarden, 1585-1887

Wie geld nodig had, kon kleding of andere bezittingen bij de Bank van Lening in Leeuwarden afgeven. De bank verstrekte een lening en hield de goederen als onderpand. Voor Sjoukjen Folkierts uit Oenkerk was dat een manier om aan geld te komen nadat haar man haar met twee kinderen had achtergelaten.

In januari 1770 vertelde zij dat zij haar goederen had beleend en geen mogelijkheid zag om ze terug te halen. De Leeuwarder bank had ook klanten van buiten de stad. Sjoukjen woonde in Oenkerk en kreeg ondersteuning uit Hallum.

Hoe werkte belenen?

Een bank van lening werd ook een lommerd of lombard genoemd. De klant leende geld tegen de waarde van een voorwerp. Het terughalen van het pand heette lossen of teruglossen.

• De klant gaf goederen af. Die bleven bij de bank als zekerheid voor het uitgeleende geld.
• Bij het pand hoorden gegevens waarmee het kon worden herkend. In een Leeuwarder inventaris uit 1592 worden briefjes met nummers en bedragen genoemd.
• Om het goed terug te krijgen, moest de klant de lening en de verschuldigde rente voldoen.
• Goederen die niet werden teruggelost, konden worden geveild. Zulke verkopingen werden openbaar aangekondigd.

In de bewaarde Leeuwarder administratie komen textielpakketten en kleine bedragen voor. De lening van Sjoukjen uit 1770 is niet met een bedrag of afzonderlijke pandenlijst teruggevonden.

1592: zevenenveertig gebonden pakjes

Op 7 oktober 1592 maakte gezworen klerk Egbardt de Gruyter een inventaris van goederen die bankhouder Louys Butio, ook Bucio genoemd, op onderpand had ontvangen. Gerrytjen Jansdochter, zijn vrouw, toonde de panden. Het ging om 47 gebonden pakketten.

De kleding was soms in een ander stuk textiel gewikkeld. Een zwarte wollen mantel lag in een witte linnen doek; een andere mantel in een blauwe schorteldoek. Aan de pakketten waren briefjes gespeld.

In de inventaris staan onder meer:

• Zwarte wollen mantels, rokken en lijfjes.
• Mannen- en vrouwenhemden, losse mouwen en broeken.
• Stukken nieuw linnen en ongebleekte doek.
• Lakens, een kussensloop en een handdoek.
• Een zwarte wollen mantel met een zilveren mesheft waarop Anna Hendrixdr. stond.

Bij twee lakens en een kussensloop staat een briefje met 25 stuivers vermeld. Een bos ongekookt garen stond voor vijf stuivers genoteerd. Ook oude kleding werd als pand bewaard.

De lijst eindigt met de telling:

Van particuliere bankhouder naar stadsbeheer

In 1585 kreeg Louys Butio toestemming om in Leeuwarden een bank van lening te houden. Zo'n toestemming heette een octrooi. Latere houders kregen eveneens een overeenkomst met het stadsbestuur. De instelling verhuisde verschillende keren.

Jacques Balbian vestigde de bank aan het begin van de 17de eeuw in de Bagijnestraat. Vanaf 1665 hield Isaac van der Helle de bank in het Hooghuis aan de zuidzijde van de Nieuwestad. De Oude Lombardsteeg bewaart de herinnering aan die vestiging.

In 1752 kwam de bank onder het beheer van het Nieuwe Stadsweeshuis. In 1771 droegen de weeshuisvoogden de bank over aan het stadsbestuur. Er werden toen afzonderlijke stukken opgemaakt over de panden, de opbergmiddelen en andere gereedschappen, en het gebouw.

Sjoukjen kon haar bezittingen niet terughalen

Sjoukjen Folkierts was in januari 1770 34 jaar. Haar echtgenoot Sierk Sierks was afwezig. Zij had twee oudere kinderen en was op 4 januari van een dochter bevallen. Bij haar verhoor vertelde zij over de hulp van vrienden, de armvoogden en haar gang naar de bank in Leeuwarden.

De gerechtsklerk schreef dat zij:

Zij kon ze niet meer teruglossen. De goederen zelf worden niet opgesomd. We weten daarom niet of het kleding, beddengoed, huisraad of andere bezittingen waren. Ook weten we niet of haar panden later zijn verkocht.

1803: niet geloste panden naar het boelgoed

De Bataafsche Leeuwarder Courant van 30 juli 1803 kondigde een verkoping aan voor dinsdag 9 augustus en de volgende dagen. Onder de hamer zouden de panden komen die in april, mei en juni 1802 bij de Stads Bank van Lening waren beleend.

De eigenaars kregen gelegenheid hun goederen voor de verkoping te lossen of af te renten. Bij af te renten ging het om het voldoen van de rente. De advertentie noemde de panden per groep maanden waarin zij waren beleend.

Wat is nog te zien?

In de Heerestraat staan de panden van de latere Bank van Lening, op de nummers 11-15. Het middelste pand kwam in 1794 in stadsbezit. In 1842 ontwierp stadsbouwmeester Thomas Romein een nieuw magazijn met woning aan de noordzijde.

In 1887 werd ook het zuidelijke pakhuis bij de bank getrokken. Hendrik Kramer bracht de verschillende gebouwen achter een gezamenlijke gevel. Een deel van de Lombardsteeg werd daarbij overbouwd. De gevel die op de foto staat, hoort bij deze 19de-eeuwse verbouwingen.

De gebouwen zijn rijksmonument 516488. De gevel heeft tien vensterassen en twee bouwlagen. Achter de buitenkant bleven onder meer oude balken, binnenluiken en een barokke doorgang bewaard. We weten niet op welk exact adres Sjoukjen haar goederen in de jaren voor 1770 heeft afgegeven.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.