Marsum in de 18de eeuw
Marsum lag dicht bij Leeuwarden, maar bleef een dorp van boerderijen, woningen, kerkelijke gebouwen en het Poptaslot. De Buorren, de oude dorpsstraat over de terp, en de Hegedyk waren belangrijke landroutes. Kleine vaarwegen verbonden erven en landerijen met het omliggende water.
Dorpsleven rond 1715.
1713: 26 kleine woningen rond een binnenplaats
Henricus Popta stierf in 1712. Het door hem gestichte Poptagasthuis opende in 1713 als hofje voor arme oudere ongehuwde vrouwen en weduwen. Vier lage vleugels stonden rond een gezamenlijke binnenplaats. Oorspronkelijk waren er 26 kleine eenkamerwoningen. In elke woning stond onder meer een bedstee; boven de bedsteden waren bijbelteksten geschilderd.
Bij het hofje hoorden ook een washuis of slachthuis en een kamer waar de voogden het bestuur voerden. De vrouwen hadden ieder een eigen kamerwoning aan de binnenplaats. Op 7 november, de sterfdag van Popta, werd jaarlijks voor de bewoonsters een maaltijd gehouden.
Waterput rond 1715.
1735: ontwerp voor een modelboomgaard
In 1735 maakte Valentijn Pommer een ontwerp voor een modelboomgaard bij het Poptaslot. Het plan betrof onder meer fruitbomen, moestuin, paden en watergangen.
1748: het pachtersoproer bereikt de omgeving van Marsum
In 1748 kwam in Friesland verzet op tegen belastingpachters en tegen bestuurders die met het belastingsysteem werden vereenzelvigd. Johan Vegelin van Claerbergen, oud-raadsheer van het Hof van Friesland en grietman, de bestuurder van Doniawerstal, hield hierover een uitvoerig dagverhaal bij. Hij schreef vanuit de bestuurlijke elite. De aangevallen grietman Horatius Hiddema van Knijff was bovendien zijn zwager.
In Wier werd Knijff door een grote menigte onder druk gezet. Zijn tegenstanders verweten hem onder meer nauwe banden met belastingpachters en bevoordeling bij benoemingen; Vegelin verdedigde zijn zwager tegen verschillende beschuldigingen. Nadat de spanning opliep, vluchtte het gezin. Knijff en zijn zoon verborgen zich enige tijd buiten. Lauta State werd vervolgens aangevallen en in brand gestoken. Volgens Vegelin vonden de aanvallers drank in de kelder en bleven verscheidene mannen dronken op het erf liggen.
Vrienden probeerden een gesloten wagen of boten te regelen, maar mensen waren bang om die beschikbaar te stellen. Het gezelschap vertrok uiteindelijk vermomd op een boerenwagen. In Marsum rustten zij bij predikant Johannes Sixtus Stokman.
"nemende haer weg na Marssum, rusteden bij de predicant Stokman"
Modern Nederlands: zij gingen naar Marsum en rustten bij predikant Stokman.
Johan Vegelin van Claerbergen, dagverhaal over 1748.
Daarna ging de tocht verder naar Leeuwarden. Vegelins zoon reed die ochtend vanuit Leeuwarden per sjees naar Beetgum en informeerde daar bij ds. Van Assen naar zijn oom en tante.
Circa 1780: het Poptaslot wordt uitgebreid
Rond 1780 lieten de voogden het Poptaslot moderniseren en uitbreiden met een extra vertrek op de plaats van het woonhuis van de naastgelegen boerderij. De ingangstoren was toen al ongeveer anderhalve eeuw oud: die was bij de verbouwing van 1631 toegevoegd. De uivormige spits hoort bij deze oudere toren.
Een beschrijving uit de 18de eeuw
De Tegenwoordige Staat van Friesland beschreef Marssum aan het einde van de eeuw als een middelgroot en aangenaam dorp bij de oude zeedijk. De terp, de oude dijk, het slot en het gasthuis lagen dicht bij elkaar.
Zuivelbereiding rond 1715.
Het Poptagasthuis: 26 kleine woningen rond een hof
Henricus Popta stichtte in 1711 naast zijn state een gasthuis. Het complex bestond oorspronkelijk uit 26 eenkamerwoningen rond een binnenhof en was bedoeld voor alleenstaande vrouwen. De stichting bleef na zijn dood in 1712 door vier voogden bestuurd.
Tot 1786: gezamenlijke maaltijden met het pronkzilver
De voogden hielden tot 1786 jaarlijkse maaltijden waarbij het zilver van de state daadwerkelijk werd gebruikt. Voor de vrouwen van het gasthuis hoorde het grote landgoed daardoor niet alleen bij het uitzicht van hun woonomgeving; beheer, huishoudelijk werk en vaste gebruiken verbonden gasthuis en state ook praktisch met elkaar.
Wat is nog zichtbaar?
- Het Poptagasthuis: vier lage vleugels rond de gezamenlijke binnenplaats.
- Het Poptaslot en de tuinen, waarin de 18de-eeuwse ontwikkeling nog herkenbaar is.
- Het omstreeks 1750 vernieuwde kerkgewelf en 18de-eeuwse onderdelen van de Pontianuskerk.
- De oude Hegedyk en Buorren.
Musea en bezoekerspunten
- Poptaslot en tuin.
- Poptagasthuis, van buiten goed herkenbaar als hofje.
- Pontianuskerk.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.