Johannes Munniks: zijn brief aan Etta Palm en het vonnis (1795-1796)

Op 14 maart 1795 schreef advocaat Johannes Munniks uit Heerenveen een lange brief aan Etta Palm in Den Haag. Hij sprak haar aan als een oude vriendin, onderhandelde over geld en vroeg haar om zijn politieke plannen bij Franse bestuurders onder de aandacht te brengen. Het Hof van Friesland gebruikte de brief en een bijgevoegde memorie vervolgens als grond voor een strafzaak. Op 26 juni 1795 werd hij drie jaar uit Friesland verbannen.

Een jaar later kwam de zaak opnieuw voor het provinciaal bestuur. Munniks vroeg om vernietiging van het vonnis. De brieven, het verhoor, de rechterlijke uitspraak en het besluit uit 1796 werden samen gedrukt. Daardoor zijn veel meer bijzonderheden bewaard gebleven dan alleen een korte regel in het sententieboek.

Een advocaat uit Heerenveen

Munniks studeerde in Franeker. Zijn inschrijving staat in het studentenregister van 1756; in 1760 werd hij nogmaals ingeschreven als kandidaat in de rechten. In zijn latere leven trad hij op als advocaat en schreef hij over het Friese bestuur. Een van zijn boeken was Historie der staats-bestiering in Vriesland uit 1776.

Zijn naam was ook al vóór 1795 bij de rechter bekend. In 1783 werd hij volgens de processtukken wegens vervalsingen vastgezet in het Blokhuis in Leeuwarden. In maart 1784 kwam hij weer vrij. Dit was een eerdere, afzonderlijke strafzaak; het vonnis uit 1795 ging over zijn brief en politieke memorie.

De brief aan Etta Palm, 14 maart 1795

Etta Palm, ook bekend als de weduwe Palm, woonde aan de Denneweg in Den Haag. Munniks schreef dat hij op 9 maart haar brief van 28 februari had ontvangen. Er was onenigheid over een obligatie, een schuldbewijs. Munniks herinnerde aan hun eerdere verhouding, maar wilde de geldkwestie liefst buiten de openbaarheid houden.

Hij stelde een concrete regeling voor. Als Etta via advocaat Wierdsma de obligatie aan hem zou teruggeven, beloofde hij onmiddellijk een wissel van 250 gulden en daarnaast een jaarlijks bedrag van 250 gulden zolang hij leefde. Hij schreef dat hij haar weer wilde ontmoeten zodra de zee vanaf Lemmer bevaarbaar was. De brief verbindt een oude persoonlijke verhouding en een financiële regeling met zijn politieke ambities.

Een plan om Nederland bij Frankrijk te voegen

Munniks schreef dat hij sinds 1784 voor de vrijheid en het volk werkte. Hij wees op zijn publicaties, een nieuwe staatsregeling die hij naar eigen zeggen aan Friese volksvertegenwoordigers had aangeboden, en een door hem ontworpen nationaal wetboek. Deze aanspraken komen uit zijn eigen brief en zijn niet allemaal zelfstandig gecontroleerd.

Hij pleitte ervoor de zeven Nederlandse provincies niet afzonderlijk soeverein te laten blijven, maar als departementen bij één Franse republiek in te lijven. Daarover had hij op 13 maart 1795 een afzonderlijke memorie geschreven. Hij vroeg Etta om dit stuk voor Franse commissarissen te vertalen, omdat hij zelf niet vertrouwd was met het schrijven in het Frans.

Munniks wilde bovendien dat de Friese procureur-generaal Wielandt werd ontslagen. Voor die functie schoof hij zichzelf naar voren. Etta moest volgens zijn brief de zaak onder de aandacht brengen van de Franse commissarissen of generaal Pichegru. Hij hoopte op een openbare betrekking in Friesland, Den Haag of Rotterdam.

De brief kwam in handen van justitie

De brief was niet rechtstreeks aan Etta verzonden. In zijn verhoor vertelde Munniks dat hij hem aan advocaat Wierdsma had gegeven om door te sturen. Wierdsma behandelde ook de geldvordering namens Etta. In de gedrukte processtukken staat de adressering aan de weduwe Palm aan de Denneweg in Den Haag, met verzending via Zwolle.

De procureur-generaal stelde een lijst met 71 verhoorpunten op. Het ging onder andere om de verhouding tussen Munniks en Etta, zijn oudere justitiële problemen, de verzonden brief en het plan voor Franse inlijving. In de stukken is ook zijn leeftijd vastgelegd: bij het verhoor zei Munniks vijftig jaar te zijn.

Verhoor op 22 juni 1795

Raad van het Hof Martinus van Viersen verhoorde Munniks op 22 juni 1795. Munniks erkende dat hij Etta al in augustus en september 1768 goed had gekend. Hij verklaarde dat de brief reageerde op een bericht van Wierdsma over de vordering. Hij ontkende niet dat de brief en het plan voor inlijving bij Frankrijk van hem waren.

Hij verdedigde het politieke voorstel als iets dat hij voor de welvaart van Nederland had geschreven. Daarmee ontkende hij niet de inhoud, maar gaf hij er een ander doel aan dan zijn aanklagers. De volledige reeks van 71 vragen is in de geraadpleegde online bron niet woordelijk overgenomen; het gedrukte origineel bevindt zich onder de Tresoar-verwijzing Pb 4830.

Drie jaar verbanning op 26 juni 1795

Het Hof van Friesland oordeelde dat de brief en de bijgevoegde memorie beledigende uitspraken bevatten die schadelijk konden zijn voor de openbare rust en het welzijn van het land. Munniks werd voor drie jaar uit Friesland verbannen en moest de proceskosten betalen.

De uitspraak bepaalde dat hij Leeuwarden voor zonsondergang moest verlaten en Friesland binnen drie dagen. Als hij tijdens de verbanning terugkeerde, riskeerde hij een nieuwe straf. Het was een verbanningsvonnis, geen doodvonnis en ook geen veroordeling tot het tuchthuis.

Een verzoek om het vonnis te vernietigen

Op 31 augustus 1796 diende Munniks een verzoek bij het provinciaal bestuur in om de uitspraak te herzien. De Raad van Justitie leverde op 16 september de processtukken aan. Een commissie, bestaande uit Germans, Schaap en Cuperus, bekeek de zaak. Zij keerde zich in haar rapport tegen de eerdere machthebbers en adviseerde het vonnis te vernietigen.

Het gedrukte procesboekje vermeldt dat het vonnis op 8 november 1796 onwettig werd verklaard en vernietigd. In het afschrift van Wopke Eekhoff staat een aantekening van 11 november 1796 waarin de vernietiging in opdracht van het Hof is vastgelegd. Het is niet zeker of dit verschil berust op de besluitdatum en de latere registratie. Beide data blijven daarom vermeld.

Een huis in Harlingen

Uit een ander register kennen we een zakelijke handeling van Munniks tijdens het jaar van zijn proces. In een verkoopakte van 1 maart 1795 werd hij als advocaat uit Heerenveen genoemd bij de aankoop van een huis, pakhuis en tuin aan de Rozengracht in Harlingen, voor 1.900 caroligulden. Een huurder, de weduwe van Gerryt Zweerhorst, woonde daar toen. De akte is gedocumenteerd in het proclamatieboek van Harlingen.

In december 1799 werd bij de verkoop van een huis en tuin op dezelfde locatie Munniks als verkoper genoemd, met een gemachtigde die voor hem optrad. Deze vastgelegde transacties bieden concrete gegevens over zijn bezittingen naast de politieke processtukken.

De brief en de processtukken

De brief van 14 maart 1795 is een rechtstreeks document van Munniks zelf. De verhoorantwoorden tonen hoe hij de tekst later tegenover het Hof uitlegde. De beschuldigingen in het vonnis en de kritiek van de commissie uit 1796 komen van andere partijen. De volledige gepubliceerde brontekst van de brief is te vinden in de transcriptie van de procesbrochure over Johannes Munniks.

Over de rechtspraak in Leeuwarden is ook een kaart met de Kanselarij, de Brol en het Blokhuis beschikbaar. Voor Munniks is vooral het Blokhuis van belang, waar hij bij zijn eerdere zaak in 1783 opgesloten werd.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.