Willem Koord en de obligaties van de Workumer diaconie (1792)

Op 15 september 1792 werd een man die in een afschrift van het strafregister Willem Koord heet, veroordeeld door het Hof van Friesland. Het afschrift noemt hem predikant te Workum. Volgens de rechterlijke aantekening had hij twaalf landsobligaties van de diaconie verpand en verkocht. Het oorspronkelijke kapitaal van deze stukken bedroeg samen 12.000 gulden. De straf was geseling en drie jaar tuchthuis.

In latere predikantenlijsten en historisch onderzoek heet deze predikant Willem Koers. De overeenkomst in functie, gemeente, vonnisdatum en straf maakt vrijwel zeker dat het om dezelfde man gaat. De naam Koord blijft hier staan waar het oude strafafschrift wordt weergegeven.

Het gaat niet om een gewone gift aan de kerk. Een landsobligatie was een schuldbewijs waarop rente kon worden ontvangen. De diaconie beheerde kerkelijke middelen voor de armenzorg. Het bedrag van 12.000 gulden was het oude, op de obligaties vermelde kapitaal. Uit dit korte afschrift volgt niet voor welke bedragen de stukken afzonderlijk zijn verpand of verkocht.

Wat er volgens de rechterlijke aantekening gebeurde

Onderzoeker J.D.Th. Wassenaar beschreef in 2007 waarom Koers in financiele problemen was geraakt. Hij had loten gekocht in de generaliteitsloterij en daarvoor schulden gemaakt. Volgens Wassenaar verkocht hij vervolgens obligaties die oud-burgemeester Anne Hobbes de Boer bij testament aan de diaconie van Workum had nagelaten. De loterij was een door de overheid georganiseerde geldloterij. De beschikbare publicatie noemt geen afzonderlijke aankoopbedragen, de namen van geldschieters of de opbrengsten van de verkochte obligaties.

De afschrifttekst spreekt van twee handelingen: het verpanden en het verkopen van twaalf obligaties. Bij verpanden werden stukken als onderpand gegeven voor een lening. Bij verkopen gingen zij over op een koper. Het korte strafregister vermeldt niet welke stukken werden verpand, welke verkocht, wie de tegenpartijen waren, wanneer de handelingen plaatsvonden of hoeveel geld Koord daarvoor kreeg.

Evenmin staat erin hoe de vermissing werd ontdekt, wie namens de diaconie aangifte deed en of het geld werd terugbetaald. Er worden geen verklaringen van de betrokken diakenen, een geldschieter, een koper of Koord zelf geciteerd. De aantekening vermeldt uitsluitend het voorwerp van de strafzaak en het vonnis.

Het oude vonnisafschrift

Oud-archivaris Wopke Eekhoff nam in zijn afschrift van bijzondere strafzaken deze tekst op:

De 15 September is Willem Koord, Preedicant te Workum wegens het verpanden en verkoopen van 12 Lands obligatien, te zamen uitmakende Twaald duisend guldens, oud Capitaal en behoorende aan de Diacong te Workum, gegeeseld en voor 3 jaaren in het Tugthuis gebannen.

De woorden 'gegeeseld' en 'voor 3 jaaren in het Tugthuis gebannen' staan in de overgeleverde aantekening. Waar de geseling precies werd uitgevoerd en of Koord de volledige gevangenisstraf uitzat, is uit deze tekst niet af te leiden. Ook is niet vastgelegd of naast de straf een afzonderlijke terugbetalingsverplichting werd opgelegd.

De kerk en de armenzorg in Workum

De protestantse gemeente gebruikte in 1792 de Sint-Gertrudiskerk in het 18de-eeuwse Workum. De kerk was in de zestiende eeuw voltooid voor zover de beschikbare middelen het toelieten. In 1718 kwam er een nieuwe preekstoel. Ook het orgel uit 1697 was er al. De preekstoel en het kerkgebouw kunnen tegenwoordig nog worden bekeken.

De diaconie had een andere taak dan de predikant: diakenen zorgden voor de kerkelijke ondersteuning van behoeftige inwoners en beheerden daarvoor geld en bezittingen. De twaalf obligaties die in het vonnis werden genoemd, behoorden aan deze instelling toe. Het afschrift vertelt niet wat de zaak concreet betekende voor de ontvangers van armenzorg in Workum.

Een andere naam in de predikantenlijsten

Eekhoffs afschrift van de strafnotitie schrijft Willem Koord. In de predikantenlijsten heet de man die in 1789-1792 in Workum werkte Willem Koers. De Protestantse Gemeente Workum vermeldt dat hij in 1792 werd ontslagen. Historicus J.D.Th. Wassenaar schrijft over ds. W. Koers precies dezelfde strafzaak van de twaalf diaconieobligaties, zijn loterijschulden en het kerkelijke besluit dat na het strafvonnis volgde. De identificatie van Koord met Koers is daarmee vrijwel zeker, al blijft onbekend welke spelling in het oorspronkelijke procesdossier staat.

De Fryske Akademy noemt Willem Koers bovendien rector van de Latijnse school van Workum tussen 1789 en 1792. Hij was dus in deze jaren zowel predikant als rector. Er zijn nog geen rechtstreeks op hem betrekking hebbende leerlingverklaringen of schoolregisters gecontroleerd.

Zijn leven voor en na het vonnis

Voor zijn komst naar Workum was Willem Koers predikant in Lettelbert, in de provincie Groningen. In een beroepingslijst staat zijn naam bij een beroep van 30 maart 1788. De predikantenlijst van Workum geeft 1789 als begin van zijn diensttijd. Van 1789 tot 1792 was hij ook rector van de Latijnse school. Zijn geboortedatum, ouders en opleiding zijn nog niet betrouwbaar vastgesteld.

Wassenaar vermeldt nog een gebeurtenis uit zijn persoonlijke leven. In 1791 trouwde Koers met zijn hoogzwangere dienstmeid. Elf dagen na het huwelijk werd een kind geboren. Haar naam, de huwelijksdatum, de geboortedatum en de naam van het kind staan niet in de geraadpleegde publicatie. Zonder trouw- of doopakte kunnen die gegevens niet worden ingevuld.

Na het vonnis van 15 september 1792 volgde een afzonderlijke kerkelijke beslissing. Op 1 oktober 1792 verklaarde de classis Bolsward en Workum Koers onwaardig voor de bediening en zette hem uit zijn ambt. De kerkelijke maatregel betekent dat hij zijn functie als predikant verloor. Hij was daarmee niet aantoonbaar uit de stad verbannen. De geraadpleegde documenten vermelden geen afzonderlijk besluit waarin inwoners werd opgedragen hem te mijden.

Het vonnis legde drie jaar tuchthuis op, maar een registratie die bewijst hoeveel maanden hij daadwerkelijk gevangen zat, is nog niet gevonden. Evenmin is vastgesteld waar hij na zijn straf woonde, of hij met zijn vrouw en kind naar Workum terugkeerde en wanneer hij overleed. De predikantenlijsten noemen hem na 1792 niet opnieuw als predikant in Workum. In oktober 1792 werd S. van Andringa voor de vrijgekomen predikantsplaats beroepen; een terugkeer van Koers op de preekstoel blijkt niet uit de geraadpleegde bronnen.

Welke bronnen kunnen het verhaal verder aanvullen?

Het oorspronkelijke procesdossier kan meer gegevens bevatten over de twaalf obligaties, de geldschieters, de kopers en de verklaringen van de kerkelijke bestuurders. Ook de diaconierekeningen en kerkenraadsnotulen van Workum kunnen relevant zijn. Van deze stukken is nog geen specifieke passage gevonden die rechtstreeks op de strafzaak betrekking heeft.

Een aantoonbaar bij deze zaak horend bericht uit de Leeuwarder Courant van 1792 is evenmin teruggevonden. We houden de periode rond het vonnis van 15 september 1792 op de lijst van te verzamelen krantenknipsels.

Wilt u reageren?

Heeft u een oude krant, een diaconierekening of een processtuk over deze zaak? Stuur uw reactie aan Toen en Toen.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.