Humor in Friesland voor 1900

Waar lachten mensen vroeger om? Dat is moeilijker te beantwoorden dan het lijkt. Een schrijver kon een klucht of satire bedenken voor een boek, terwijl mensen in een herberg elkaar heel andere grappen vertelden. Op deze pagina's houden we die vormen uit elkaar.

We zoeken vooral humor die werkelijk tussen mensen circuleerde: een mop die werd verteld, een kwinkslag die iemand zich herinnerde, een fopopdracht op het werk of een practical joke die een tijdgenoot beschreef. Daarnaast gebruiken we gedrukte humor als die laat zien wat een publiek in die tijd voor zijn vermaak las, zong of hoorde.

17de eeuw: bruiloften, drank en humor voor gezelschap

Uit de 17de eeuw zijn weinig Friese moppen bewaard waarvan we kunnen aanwijzen wie ze in een herberg of op straat vertelde. Wel weten we welk soort humor voor gezelschap werd gedrukt en voorgedragen. Jan Jansz. Starter bood in 1621 liedjes, vrolijke gedichten en kluchten "tot vermaak" aan. Gysbert Japicx liet in 1640 Tjerne als boer op een bruiloft praten over eten, bier, tabak en feestgedruis.

Voorbeelden van humor in de 17de eeuw

18de eeuw: kwinkslagen en practical jokes

Voor de 18de eeuw worden de voorbeelden concreter. Joast Halbertsma noteerde oudere Friese anekdotes die volgens hem uit de herinnering van oudere mensen kwamen. Een schoolmeester liet kort na 1787 tijdens een voorgeschreven gebed een hond janken. Een boer verliet een eindeloos durende preek en vroeg de dominee bij vertrek of hij zelf de kerkdeur wilde sluiten. Over Foeke Sjoerds ging een woordgrap rond over het verschil tussen een preek houden en werkelijk iets leren.

Kwinkslagen en grappen uit de 18de eeuw

19de eeuw: fopopdrachten, kwajongens en vertelde moppen

In de 19de eeuw worden de bronnen veel rijker. Waling Dykstra beschreef de oude grap waarbij een jongen om een niet-bestaande "wormval" werd gestuurd. Pieter Jelles Troelstra herinnerde zich eigen kwajongensstreken in Stiens. En rond 1843 vertelde Joast Halbertsma voor een zaal een korte herberganekdote; een aanwezige herinnerde zich later het luide gelach van het publiek.

Moppen, practical jokes en grappen in de 19de eeuw

Plagen was iets anders

Inwoners van dorpen en steden gebruikten ook spotnamen om elkaar te plagen. Op kermissen of op het ijs kon dat in ruzie of vechten eindigen. Zulke provocaties horen niet bij dezelfde categorie als een mop of practical joke.

Spotnamen, plagen en pesten tussen Friese plaatsen

Niet iedere oude grap is een ooggetuigenverslag

Bij ieder voorbeeld vermelden we daarom wat voor bron het is: een herinnering van iemand die erbij was, een later opgetekende mondelinge anekdote, een practical joke uit een volkskundige beschrijving of humor die speciaal voor druk of voordracht werd geschreven. Een later opgeschreven verhaal behandelen we niet als bewijs dat de gebeurtenis precies zo heeft plaatsgevonden.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.