Spotnamen in Friesland - plagen tussen steden en dorpen

Friese steden en dorpen hadden vroeger vaak een spotnaam voor hun inwoners. Zo heetten Bolswarders Oaljekoeken, Harlingers Tobbedounsers en Berlikumers Hounefretters. De inwoners van Arum, Pingjum en Kimswerd konden Moudekrûpers worden genoemd.

Zo'n naam was niet altijd een onschuldig bijnaampje. Jongeren gebruikten spotnamen om inwoners van een ander dorp uit te dagen. Dat gebeurde op straat, op de kermis, in de herberg, op het ijs en zelfs vanaf een boot. Vooral in de 19de eeuw zijn daar concrete beschrijvingen van overgeleverd.

Veel namen kunnen ouder zijn dan de eerste bekende beschrijving. De precieze oorsprong was aan het einde van de 19de eeuw bij sommige namen al vergeten. Verhalen die een spotnaam verklaren zijn daarom hieronder alleen als volksverhaal vermeld wanneer niet vaststaat dat de gebeurtenis werkelijk zo heeft plaatsgevonden.

Deze pagina gaat over humor en plagerij tussen mensen. Dat is iets anders dan satire die speciaal voor een boek, almanak of prent werd geschreven. De voorbeelden hieronder zijn gebruiken, herinneringen en verhalen over wat mensen op kermissen, in herbergen, op het ijs, op straat en op het water met elkaar deden.

Plagen en pesten, geen moppen

De voorbeelden op deze pagina zijn vooral provocaties, scheldnamen en dorpsrivaliteit. Voor moppen, practical jokes en andere grappen uit het dagelijkse leven zijn er aparte humorpagina's.

Humor in Friesland voor 1900

Midden 19de eeuw: een oliekoek op de schaats

Johan Winkler beschreef dit als een gebruik uit zijn jeugd. Hij was geboren in 1840, zodat zijn herinnering vooral naar het midden van de 19de eeuw wijst.

Bolswarders werden Oaljekoeken genoemd. Jongeren uit andere plaatsen hoefden dat woord niet eens te roepen om hen te plagen. Bij goed ijs reden zij over de stadsgracht van Bolsward met een oliekoek op de punt van hun schaats.

Volgens Johan Winkler kochten Leeuwarder jongeren onderweg soms al oliekoeken bij Uultsjestein aan de Bolswarder trekvaart. Eenmaal in Bolsward was de oliekoek op de schaats voldoende om de inwoners te provoceren. Bolswarder jongeren hielden daarom soms de wacht. Wie de ronde om de stad met een oliekoek op zijn schaats volbracht, kon daar onder jongeren uit Leeuwarden, Sneek, Makkum, Harlingen, Franeker en omliggende dorpen mee opscheppen.

De grap kon eindigen met blauwe ogen en bebloede hoofden. Winkler schrijft dat de daders soms een flink pak slaag kregen.

19de eeuw: kermis in Berlikum en ruzie om Hounefretters

Waling Dykstra beschreef in 1882 hoe sommige jonge mannen vroeger een kermis juist bezochten met de bedoeling ruzie te zoeken. De precieze datum van het door hem vertelde voorval kennen we niet, maar het past in de 19de-eeuwse kermiscultuur die hij uit eigen tijd kende.

Volgens Dykstra konden spotnamen daarbij het middel zijn om bewust twist te zoeken. Een spotnaam kon genoeg zijn om het gevecht te beginnen.

Jongeren uit Menaldum gingen volgens zijn beschrijving naar de kermis in Berlikum. In de herberg begonnen zij, waar de Berlikumers het konden horen, toespelingen te maken op het eten van honden. De inwoners van Berlikum werden Hounefretters, hondenvreters, genoemd. De Berlikumers begrepen onmiddellijk wie werd bedoeld.

De plagerij liep uit op vechten. Dykstra vermeldde dat zulke gevechten zo ernstig konden worden dat de aanstichters een gevangenisstraf kregen.

19de-eeuwse overlevering: een vissenvel voor de Berlikumer hond

Een tweede anekdote over dezelfde spotnaam werd later aan Waling Dykstra toegeschreven. De precieze datum van het voorval is niet bekend. In Berlikum zouden vroeger gevelstenen hebben gezeten waarop een figuur leek op een hond in een schaal of pan.

Een groep jonge mannen uit Sint Annaparochie bezocht de Berlikumer kermis. Terwijl zij droge vis aten, gooide een van hen volgens het verhaal een vissenvel naar zo'n gevelsteen en riep ongeveer: "Daar hond, heb jij ook wat!" De opmerking verwees rechtstreeks naar de naam Hounefretters.

Berlikumers hoorden de belediging. Later werd er in de herberg over gesproken en ontstond volgens de overlevering een bloedig gevecht, waarbij de bezoekers uit Sint Annaparochie het onderspit dolven. Omdat we dit verhaal alleen als overgeleverde anekdote kennen, is niet vastgesteld waar en wanneer het precies gebeurde.

19de eeuw: een bezem in de mast bij Eernewoude

De precieze datum van deze plagerij is niet bekend. Winkler beschreef haar rond 1900 als een bekende gewoonte uit de 19de eeuw.

De inwoners van Eernewoude werden Luzeknippers genoemd. Bij deze spotnaam hoorde het verhaal dat het dorp zo vol ongedierte zat dat vóór de kermis zelfs de kerktoren met een bezem moest worden schoongeveegd.

Jongeren uit Leeuwarden en Grou maakten van dat verhaal een zichtbare belediging. Wanneer zij 's zomers met een jacht of boeier langs Eernewoude voeren, hesen zij soms een bezem in de mast. De Eernewoudsters wisten precies wat ermee werd bedoeld.

Ook deze grap kon in een achtervolging of vechtpartij eindigen. Winkler schrijft zelfs over ruzies op het water.

Begin 19de eeuw: kattenknuppelen op de kermis van Jirnsum

De inwoners van Jirnsum werden Kattekneppelders, kattenknuppelaars, genoemd. Deze spotnaam verwees niet alleen naar een verhaal maar naar een kermisvermaak dat volgens Winkler vroeger en nog in het begin van de 19de eeuw in Jirnsum werd gehouden.

Over de weg hing een biertonnetje met daarin een kat. Jongemannen gooiden er met knuppels naar. Wie een bodem uit de ton sloeg, won de prijs. De kat sprong dan uit de ton en werd soms tijdens haar vlucht nog met knuppels nagegooid.

Winkler schrijft dat oudere vrouwen in Jirnsum tegen de kermis hun katten voor de zekerheid binnenhielden. Het gebruik was aan het einde van de 19de eeuw verdwenen, maar de spotnaam bleef bestaan.

Rond 1850: hondenwippen op de kermis van Rinsumageest

Rinsumageesters heetten Hounewippers. Volgens Winkler werd het gebruik waarnaar die naam verwees nog omstreeks het midden van de 19de eeuw ieder jaar op de kermis vertoond.

Honden werden eerst in een schuur verzameld. Voor de herberg stonden twee jongemannen aan weerszijden van de dorpsweg met een laag gespannen touw. De honden werden één voor één tussen rijen toeschouwers door naar het touw gejaagd. Op het moment dat een hond eroverheen liep, trokken de mannen het touw met kracht omhoog, zodat het dier de lucht in werd geslingerd.

Waling Dykstra vermeldde dat bij de herberg een vlag met de hondewipperij erop hing. Volgens hem werd die vlag in 1882 nog in Rinsumageest bewaard.

17de eeuw volgens het volksverhaal: Tzum en Oldeboorn

De inwoners van Oldeboorn werden Toermjitters, torenmeters, genoemd en die van Tzum Lyntsjesniders, lijntjessnijders. Het verhaal dat beide namen verklaart, zou in de 17de eeuw spelen, maar is een volksverhaal en geen bewezen gebeurtenis.

Toen Oldeboorn een nieuwe kerktoren wilde bouwen, zouden twee mannen naar Tzum zijn gestuurd om de hoge toren daar met een touw op te meten. Na het meten gingen zij de herberg in. Tzummers zouden toen stiekem een stuk van het meettouw hebben afgesneden. Daardoor werd de nieuwe toren van Oldeboorn uiteindelijk toch lager dan die van Tzum.

Juist omdat het verhaal zo netjes twee bestaande spotnamen tegelijk verklaart, moeten we voorzichtig zijn. Dat het verhaal werd verteld is zeker; dat de list werkelijk in de 17de eeuw is uitgevoerd weten we niet.

1864-1865: dansen in Grou en het verhaal van de kaas

Grousters werden Tsjiisfordounsers, kaasverdansers, genoemd. Volgens het oorsprongsverhaal danste een groep jongeren zo lang door dat het geld voor de speelman op was. Een zoon van een kaaskoper zou toen een kaas uit het pakhuis van zijn vader hebben gehaald om de muzikant te betalen.

De kaas zelf hoort bij het volksverhaal en is niet als gebeurtenis bewezen. Winkler kon wel uit eigen ervaring bevestigen dat jongeren in Grou in 1864 en 1865 veel dansten in herbergen en bij feestelijke bijeenkomsten.

Spotnamen werkten vooral omdat iedereen ze kende

Het plagen hoefde niet ingewikkeld te zijn. Paesens had zijn Hountsjes en het naburige Wierum zijn Katsjes. Wijnaldum had Katten en het nabijgelegen Midlum Rotten. Zulke namen pasten bij plaatselijke rivaliteit: bewoners van een dorp wisten welke naam zij zelf kregen en waarmee zij hun buren konden terugpakken.

Johan Winkler verzamelde aan het einde van de 19de eeuw een groot aantal van deze namen. Hij waarschuwde daarbij zelf dat van veel spotnamen niet meer bekend was waarom ze ooit waren ontstaan.

Steden

• Leeuwarden - Galgelappers en Speknekken. Speknek was een spotnaam voor een welgestelde, gezette burgerman. Voor Galgelappers bestond een verhaal over Leeuwarders die liever een oude galg oplapten dan een nieuwe betaalden. Winkler vertelt dit als volksverhaal; het is geen bewijs dat het werkelijk zo is gebeurd.
• Harlingen - Tobbedounsers. Harlinger ververs spoelden blauw geverfd garen uit in grote kuipen. Zij stonden met blote benen in het water en trapten het garen met hun voeten schoon. Volgens Winkler leek dat op dansen in een tobbe.
• Sneek - Dúmkefretters. Dúmkes zijn kleine harde Friese koekjes, ongeveer zo groot als een duim. Winkler vermoedde dat de naam verwees naar de voorliefde voor dit gebak, maar kon de oorsprong niet bewijzen.
• Bolsward - Oaljekoeken. Oliekoeken werden in de 19de eeuw daadwerkelijk gebruikt om Bolswarders te plagen. Over het ontstaan van de naam bestonden verschillende verklaringen; geen daarvan staat vast.
• Dokkum - Garnaten. Garnaten betekent garnalen. Rond de naam circuleerde een verhaal waarin Dokkumers een kreeft voor een reusachtige garnaal zouden hebben aangezien. Dat verhaal is humoristische overlevering en werd ook literair naverteld.
• Franeker - Klokkedieven. Winkler verklaarde deze naam uit de gouden klok in het stadswapen van Franeker. De naam hoeft dus niet te betekenen dat Franekers werkelijk een klok hebben gestolen.
• Workum - Brijbekken. De verklaring was in de 19de eeuw al onzeker. Volgens de ene uitleg verwees de naam naar brij als voedsel, volgens de andere naar mensen die de letter r anders uitspraken.
• Stavoren - Ribbekliuwers. Winkler verbond de naam met het oude schaatsen op beenderen en ribben. Dat is een historische verklaring uit zijn tijd; of de spotnaam werkelijk zo is ontstaan staat niet vast.
• IJlst - Keapmankes of Kypmankes. Waling Dykstra vermeldde dat in IJlst een soort gebak met deze naam werd gemaakt. Wie 's winters over het ijs naar IJlst ging, zou zulke koekjes mee naar huis nemen.
• Hindeloopen - Tjeeunken. De betekenis en oorsprong waren bij Winkler al onduidelijk.

Noordwest-Friesland en het Bildt

• Arum, Pingjum en Kimswerd - Moudekrûpers. Winkler vertaalde dit als kruipers in het stof van de weg. Hij noemde de naam zelf raadselachtig en wist de oorsprong niet.
• Pingjum - Beannehûlen. Bonenhullen. Een verklaring voor het ontstaan is niet overgeleverd.
• Menaldum - Beren. Deze naam komt voor in het verhaal over de kermisruzie met de Berlikumer Hounefretters.
• Berlikum - Hounefretters of Hounen. Hondenvreters of honden. Een volksverhaal verklaarde de naam uit hongersnood na een aanval in de 12de eeuw, toen inwoners honden zouden hebben gegeten. Winkler presenteerde dit uitdrukkelijk als overlevering, niet als bewezen gebeurtenis.
• Wijnaldum - Katten. De naam werd gecombineerd met de Midlumer Rotten in een oud spotrijmpje.
• Midlum - Rotten. Ratten. De tegenstelling met de Wijnaldumer Katten lag voor de hand bij plagerijen tussen naburige dorpen.
• Beetgum - Skierroeken. Bonte kraaien. De oorsprong was niet duidelijk.
• Dronrijp - Sleepsloffen. Winkler noteerde de naam, maar gaf geen zekere verklaring.
• Minnertsga - Keallebouten. Kalfsbouten. De oorsprong is niet duidelijk.
• Sint Jacobiparochie - Rammevreters. Rammenvreters.
• Sint Annaparochie - Raapkoppen. Raapkoppen.
• Vrouwenparochie - Wortelkoppen. Wortelkoppen.
• Oude Bildtzijl - Vlashalen. Vlasstengels.

Noord- en Noordoost-Friesland

• Paesens - Hountsjes. Hondjes. Winkler zette de naam tegenover de Katsjes van het naburige Wierum.
• Wierum - Katsjes. Katjes. De twee vissersdorpen Paesens en Wierum konden samen optrekken tegenover boeren uit de omgeving, maar waren onderling ook rivalen.
• Blija - Bellefleuren. De naam van de appelsoort bellefleur. Een zekere verklaring ontbreekt.
• Holwerd - Roekefretters. Roekenvreters.
• Marrum - Gibben. Wilde duiven of veldduiven.
• Hallum - Koekefretters. Koekvreters. Winkler verbond de naam met een plaatselijke voorliefde voor koek.
• Stiens - Rotten. Ratten.
• Hijum - Skiepebingels. Schapenbengels.
• Britsum - Keallekoppen. Kalfskoppen.
• Rinsumageest - Hounewippers. Hondenwippers. De naam verwees naar een wrede kermisvermakelijkheid die volgens Winkler nog rond het midden van de 19de eeuw jaarlijks werd gehouden. Waling Dykstra vermeldde dat een vlag met deze voorstelling in 1882 nog bij de herberg werd bewaard.
• Kollum - Kattefretters. Kattenvreters.
• Ternaard - Bargestrûpers. Varkensvilders.
• Hantum - Marge-iters. Mergeters.
• Birdaard - Skiepekoppen. Schaapskoppen. Winkler bracht de naam in verband met de vele kleine slachters die er schapen- en kalfsvlees verkochten.
• Buitenpost - Brimsters. Brimsters; de precieze bedoeling van de spotnaam is zonder nadere context niet zeker.
• Kollumerzwaag - Hyngstefilders of Hyngstestrûpers. Paardenvilders.

Midden-Friesland en de Friese Wouden

• Grou - Tsjiisfordounsers. Kaasverdansers. Volgens een ongedateerd volksverhaal dansten Grouster jongeren in een herberg door nadat hun geld op was. Een zoon van een kaaskoper betaalde de speelman uiteindelijk met een kaas uit het pakhuis van zijn vader. Winkler schreef uit eigen herinnering dat in Grou in 1864 en 1865 bij bijeenkomsten van jongeren veel werd gedanst.
• Jirnsum - Kattekneppelders. Kattenknuppelaars. De naam verwees naar een kermisvermakelijkheid die volgens Winkler nog in het begin van de 19de eeuw in Jirnsum voorkwam: jongemannen gooiden met knuppels naar een ton waarin een kat zat.
• Akkrum - Skytstoelen. Letterlijk kakstoelen, kinderstoelen met een gat in de zitting. Winkler kende een oude Akkrumer kinderstoel uit 1710, maar wist niet of daarmee de spotnaam werkelijk was verklaard.
• Warga en Heeg - Brêgebidlers. Bruggebedelaars. Winkler verklaarde dit uit de tol die op bruggen werd geheven.
• Oldeboorn - Toermjitters. Torenmeters. Volgens een volksverhaal dat in de 17de eeuw wordt geplaatst, maten twee Boornsters de toren van Tzum om thuis een hogere toren te kunnen bouwen.
• Tzum - Lyntsjesniders. Lijntjessnijders. In hetzelfde verhaal zouden Tzummers in de herberg een stuk van het meettouw van de Boornsters hebben afgesneden, zodat de nieuwe toren toch lager bleef.
• Eernewoude - Luzeknippers. Luizenknippers. De naam werd als zware belediging opgevat. Jongeren van buiten het dorp konden Eernewoudsters plagen door een bezem in de mast van hun boot te hijsen.
• Tietjerk - Biizesniders. Biezensnijders.
• Garijp - Klitsefretters. Klittenvreters.
• Suameer - Samaritanen. Een woordspeling op de Friese plaatsnaam Suamar.
• Bergum - Koustirten. Koestaarten.
• Oostermeer - Broekophâlders. Broekophouders.
• Eestrum - Oksen. Ossen.
• Veenwouden - Gleaunkoppen. Gloedkoppen of heethoofden.
• Rottevalle - Glêsdragers. Glasdragers.
• Drachten - Keallestirten en Bôllen. Kalverstaarten en witte broden.

Zuidwest- en Zuid-Friesland

• Makkum - Strânjutten en Miigen. Strânjutten betekende strandjutters en was duidelijk als scheldnaam bedoeld. De tweede naam hing volgens Winkler samen met een oude Makkumer aanspreekvorm.
• Warns - Skiepeloarten. Schapenkeutels. Winkler schreef dat bewoners mest van melkschapen verzamelden voor de zandige akkers en bracht de spotnaam daarmee in verband.
• Woudsend - Driuwpôllen. Drijvende pollen of eilandjes, zoals die in het waterrijke gebied rond Woudsend voorkwamen.
• Koudum - Beantsjes en Siike ierdappels. Boontjes en zieke aardappelen.
• Achlum - Fjûrskiters. Vuurschijters.
• Idsegahuizen - Beannefretters. Bonenvreters.
• Gaast - Otterfretters. Ottervreters.
• Joure - Klienroggen. Kleine zoete roggebroodjes die met Joure werden verbonden.
• Langweer - Dykwoartels. Dijkwortels; een groot en grof soort wortel. Winkler kende de reden waarom juist Langweerders zo werden genoemd niet meer.
• Molkwerum - Tsjoensters. Heksen of tovenaars. De naam hoorde bij verhalen waarin Molkwerum als een 'heksershol' werd voorgesteld.

Een spotnaam is nog geen bewijs voor het verhaal erachter

Een aantal namen heeft een heel verhaal gekregen. De Leeuwarder Galgelappers zouden te zuinig zijn geweest voor een nieuwe galg. Dokkumers zouden een kreeft voor een reusachtige garnaal hebben aangezien. Tzummers zouden het meettouw van de Oldeboornsters hebben ingekort. Grousters zouden een speelman met een gestolen kaas hebben betaald.

Dat zulke verhalen werden verteld is historisch interessant. Maar het verhaal kan jonger zijn dan de spotnaam zelf. Daarom is het veiliger onderscheid te maken tussen een overgeleverde spotnaam, een daadwerkelijk beschreven plagerij en een later verteld verhaal dat de naam moest verklaren.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.