Grappen en humor in Friesland in de 17de eeuw

Humor was in de 17de eeuw anders dan nu, maar sommige grappen zijn nog goed te herkennen. Mensen lachten om dronkaards, luie echtgenoten, opscheppers en mensen die moeilijke woorden verkeerd begrepen. Van de moppen die in een herberg, op straat of tijdens het werk werden verteld, is weinig opgeschreven. Wel bleven komische dialogen, bruiloftsteksten en toneelkluchten bewaard. Daarin klinkt soms nog bijna letterlijk waar een publiek vier eeuwen geleden om kon lachen.

1618: een advocaat, een boer en een kalf

Periode: 1618. Soort humor: opgevoerde klucht met taalverwarring en slapstick.

In het toneelstuk Timbre de Cardone van Jan Jansz. Starter zat een korte Friese klucht over de boer Sjouck Sipkes en de geleerde Roemer Warnar. De klucht werd in 1618 in Leeuwarden gespeeld. Alleen het komische tussenspel was in het "plat Friesch". De Leeuwarder rederijkers speelden in deze jaren in de voormalige Sint-Annakapel van de Grauwe Begijnen, die toen bij het tuchthuis hoorde.

Sjouck is verwikkeld in een ruzie omdat zijn kalf bij buurman Tiepke Jubbens schade heeft aangericht. Hij heeft al zoveel juridische taal gehoord dat hij die zelf probeert te gebruiken. Dat gaat niet goed. Notarissen worden bij hem "snottarissen" en het Corpus Juris, het grote boek met Romeins recht, wordt "Porcus Luris".

Wanneer de advocaat uitvoerig opschept over zijn geleerdheid, reageert Sjouck droog. Hertaling:

Roemer: "Mijn hoofd zit door en door vol verstand, als een haas die met spek is gelardeerd."

Sjouck: "Wat is dit voor een gek?"

Roemer: "Mijn welsprekendheid zou zelfs de goden bewegen. In heel Friesland vind je mijn gelijke niet."

Sjouck: "U hebt zo'n net baardje en zo'n lange mantel. Ik dacht al dat u een echte dokter was."

Daarna wil Sjouck weten of zijn probleem met het kalf ook in het grote wetboek staat.

Sjouck: "Met uw verlof, dokter. Is dat het Porcus Luris waar ik zoveel over heb gehoord?"

Roemer: "Ja. Dit is het Corpus Juris met de verklaringen erbij."

Sjouck: "Staat die kwestie van mijn kalf daar dan ook helemaal in?"

Roemer: "Ik zal het opzoeken. Had ik nu maar een lessenaar om het boek op te leggen."

De oplossing staat al in de toneelaanwijzing: Sjouck bukt voorover en de advocaat legt het zware wetboek op zijn rug.

Sjouck: "Kom maar, dokter. Ik maak mijn rug wel krom. Leg het boek er maar op. Maar maak het een beetje kort, want mijn buik begint al pijn te doen."

Roemer: leest een Latijnse rechtsregel voor.

Sjouck: "Kijk, dat klinkt tenminste heel anders!"

De grap zit dus niet alleen in een domme boer die woorden verkeerd uitspreekt. De advocaat wordt net zo goed bespot: hij gebruikt veel Latijn, roemt voortdurend zijn eigen verstand en eindigt met zijn wetboek op de rug van zijn cliënt.

Leeuwarden rond 1664, met stadsmuren en het tuchthuis. De klucht was enkele decennia eerder in de stad opgevoerd, in de voormalige Sint-Annakapel.

Leeuwarden in de 17de eeuw

1640: Tjerne krijgt overal bier, ham en tabak

Periode: 1640. Soort humor: bruiloftshumor over eten en drinken.

Gysbert Japicx laat in Friesche Tjerne een boer aan het woord op een bruiloft. Tjerne vertelt hoe hij bij een eerder feest door de stad liep. Op bijna iedere straathoek werd hij weer naar binnen geroepen. Hertaling:

"Tjerne, vriend, kom erin! Nog eentje, broer, nog eentje. Je loopt veel te hard. Straks breek je nog een been; de straat is hard, nat en glad. Hier heb je bier, ham en tabak."

"En dan moest ik daar weer gaan zitten eten. En zo ging het maar door."

Op de bruiloft zelf gaat het opnieuw mis. Aan het einde probeert Tjerne afscheid te nemen:

"Au, wat doen mijn benen raar. Mijn hoofd draait rond. Ik ben waarachtig dronken. Mijn buik zit zo lekker vol dat hij eigenlijk niet meer door elkaar geschud mag worden. Dank u wel, landheer. Goedendag."

Herberg rond 1650.

1640: Yntske heeft weinig geduld met een verliefde Tjerne

Periode: 1640. Soort humor: plagerige vrijersdialoog.

Tjerne zingt op de bruiloft over zijn eigen verkering met Yntske. Hij spreekt als een verliefde dichter; Yntske reageert alsof ze hem vooral een beetje overdreven vindt.

Tjerne: "Om jou sterf ik zeventigduizend doden."

Yntske: "Niet om mij. Ga je nood maar bij Rinsen klagen."

Tjerne: "Yntske lief, jij bent mijn hart."

Yntske: "Nou nou, pas maar op dat je er niet verliefd van wordt."

Tjerne: "Ik lijd om jou zo'n grote smart."

Yntske: "Man, wat mankeer je dan?"

Dat antwoord komt uit een oude Friese uitdrukking. Grien kon ook "verliefd" betekenen. Yntske zegt dus spottend dat Tjerne moet oppassen dat hij niet verliefd wordt, terwijl hij juist beweert dat hij al bijna sterft van liefde.

Tjerne probeert het opnieuw:

Tjerne: "Door jouw liefde sta ik als een vuur in brand."

Yntske: "Had je dat vuur dan in het begin geblust."

Tjerne: "Nu is het te laat."

Yntske: "Waarom? Vuur kun je toch met water blussen?"

Hoe groter Tjerne zijn liefde maakt, hoe gewoner Yntske het probleem behandelt.

1668: Sjolle wil rusten, Tetke wil eten op tafel

Periode: gepubliceerd in 1668. Soort humor: huiselijke ruzie.

In Sjolle Kreamer en Tetke ligt rondreizend koopman Sjolle in de zon. Hij fluit een liedje en heeft weinig haast om verder te gaan. Dan verschijnt zijn vrouw Tetke.

Tetke: "Lig jij hier te fluiten? Wil je de hele dag blijven liggen luieren?"

Sjolle: "Daar is mijn huisvrouw. Paarden die rusten geef je toch ook haver? Zal ik dan niet even mogen zitten? Kom, dan eten we samen."

Tetke: "Wie niet werkt, zal niet eten. Dat is een oud en waar spreekwoord. Je zes kinderen lopen met hongerige buiken rond en jij ligt hier maar."

Sjolle: "Maar..."

Tetke: "Ja, maar! Waar moet dit heen?"

Sjolle probeert haar vervolgens zachter te stemmen met herinneringen aan hun verkering. Dat pakt verkeerd uit.

Sjolle: "Weet je nog hoe we 's avonds samen naar huis liepen? Hoe we lachten en stoeiden? Halve nachten konden we samen zitten."

Tetke: "Had ik maar naar mijn vader geluisterd. Toen was ik nog een flinke meid; kijk wat er nu van mij geworden is. Al mijn bezit heb jij verdronken en verspeeld."

Sjolle: "Rustig maar. Ik zal mettertijd wel wijzer worden."

Daarna gaan ze ieder een andere kant op: Tetke naar huis en Sjolle weer op pad.

1668: Jolle lacht om stadse mode - en krijgt hem terug

Periode: gepubliceerd in 1668. Soort humor: Friese dialoog met spot over kleding, jeugd en kermisgedrag.

In Nyschierige Jolle in Haytse-Yem staat Jolle naar de mensen in de stad te kijken. Hij vindt hun nieuwe kleding prachtig om te zien, maar vooral omdat hij die zo dwaas vindt. Hij wijst naar hoge kragen, zijde, franjes en kapsels en verklaart dat de stedelingen volgens hem niet goed wijs zijn.

Jolle: "Ik zie de stedelingen hier paraderen. Ik geloof dat ze niet wijs zijn. Ik raak niet uitgekeken op al die mooie, malle kleren."

Haytse-Yem: "Jolle, oude rakker, kom jij nooit in de stad? Ben je gek geworden of zit je vol bier?"

Jolle: "Het is geen bier en ik praat niet zomaar wat. Ik heb het over die strepen, franjes en die stadse pronkzucht."

Haytse-Yem laat Jolle vervolgens weten dat hij gemakkelijk lacht om anderen. De boerenjeugd ziet er volgens hem op zondag zelf ook allesbehalve eenvoudig uit.

Haytse-Yem: "Zie jij een splinter bij een ander, terwijl er in je eigen oog een balk zit? Kijk eerst eens naar jezelf."

"Als jullie jongens op zondag in de boerenbuurten komen, dragen jullie hemden met bloemen, boompjes en letters erop. Zijde aan de kleding, wijde broeken en lange gele lokken over de oren. Lijkt dat soms niet op pronken?"

Jolle verdedigt de jeugd. Jong zijn betekent volgens hem nu eenmaal drinken, kaatsen, dansen, spelen en plezier maken. Haytse-Yem antwoordt dat er bij dat plezier ook brandewijn, bier en vechtpartijen horen. De grap keert daarmee naar Jolle terug: hij begon met lachen om de stad, maar zijn oom hoeft alleen maar naar de eigen dorpsjeugd te wijzen.