Grappen en kwinkslagen in Friesland in de 18de eeuw
Ook in de 18de eeuw werd gelachen om lange preken, deftigheid, drukdoenerij en een goed geplaatste kwinkslag. Van zulke kleine voorvallen is maar weinig opgeschreven. Joast Halbertsma kende een verzameling van een oude Bolswarder die dit soort verhalen noteerde om de kleur en de sfeer van zijn tijd te bewaren. Andere grappen hoorde Halbertsma van oudere Friezen.
Rond 1700: acht preken waren genoeg - Franekeradeel
Een predikant in Franekeradeel bezat volgens het verhaal maar zeven of acht preken. Als hij nummer acht had gehouden, begon hij de volgende zondag weer bij nummer één. De boeren hadden hetzelfde rijtje inmiddels zo vaak gehoord dat twee van hen naar grietman Sicco van Goslinga stapten om te klagen.
Van Goslinga vroeg welke Bijbelteksten bij die acht preken hoorden. De twee boeren keken elkaar aan. Geen van beiden wist het.
Daar liet de grietman het niet bij. Buiten het gehoor van de boeren liet hij de predikant bij zich komen. Voor zijn goede naam moest hij maar eens gaan studeren en zorgen dat er nog acht preken bijkwamen. Sicco van Goslinga was van 1688 tot zijn dood in 1731 grietman van Franekeradeel.
Lees verder over Franeker in de 18de eeuw.
Platteland rond 1790.
Voor 2 augustus 1705: de dominee trekt zijn jas uit - Oostermeer
De predikant van Oostermeer die op 2 augustus 1705 overleed, verscheen zoals het hoorde met rok en mantel op de preekstoel. Maar op warme zomerdagen zaten de boeren in de kerk te zweten en soms te slapen. Dan had de dominee weinig zin om zelf onder zijn zware kleding te bezwijken.
Hij hing rok en mantel over de rand van de preekstoel en ging verder in een rood damasten jasje met zilveren knopen. Op die knopen stonden kleine paardjes.
Lees verder over Oostermeer door de eeuwen heen.
Vissers bij Oostermeer rond 1790. De oude kerk stond in de 18de eeuw nog op Hoogzand.
18de eeuw: een klap op de kerkdeur - Oudega en Hindeloopen
Een predikant uit Oudega moest op middagen waarop Hindeloopen geen eigen predikant had ook daar preken. Hij kon zich in Oudega dus geen eindeloze preek veroorloven: daarna moest hij op tijd naar Hindeloopen.
Er hing wel een klok in de toren van Oudega, maar die had geen slagwerk. De predikant bedacht daarom zijn eigen wekker. Hij sprak met zijn dochter af dat zij om tien uur met een knuppel hard op de kerkdeur zou slaan.
Lees verder over Hindeloopen in de 18de eeuw.
Haven rond 1750.
Voor april 1745: wilt u zelf de deur dichtdoen? - Haskerdijken
In Haskerdijken stond een predikant die volgens Halbertsma een beste man was, maar één gebrek had: hij kon het einde van zijn preek niet vinden. De gemeente was klein en op een zondag werd het zo laat dat de boeren één voor één uit de kerk begonnen te sluipen.
De dominee ging gewoon door. Uiteindelijk zat alleen de schoolmeester er nog.
Ook die stond ten slotte op. Bij de deur draaide hij zich nog even om.
De predikant overleed tussen 4 en 5 april 1745.
18de eeuw: kom voor de dode, niet voor de broodjes
Bij een begrafenis kregen de aanwezigen gewoonlijk leedbollen: broodjes die bij de begrafenis werden uitgedeeld. Een Friese predikant vermoedde kennelijk dat niet iedereen alleen uit eerbied voor de overledene kwam.
Op Palmzondag deed hij vanaf de kansel een uitnodiging voor de volgende vrijdag.
Wie alleen voor het eten wilde komen, wist daarmee meteen dat thuisblijven ook een mogelijkheid was.
Midden 18de eeuw: Foeke Sjoerds weet niet of er iets geleerd wordt - Nijtsjerk
Foeke Sjoerds (1713-1770) begon volgens een verhaal dat Halbertsma van oudere mensen hoorde als schoenmaker in Nijtsjerk. Het dorp zocht een schoolmeester voor zeventig gulden per jaar, maar niemand meldde zich. De kinderen liepen lange tijd zonder meester rond. Uiteindelijk vonden de dorpsbewoners dat baas Foeke hun in elk geval het abc wel kon leren.
Zo werd de schoenmaker ook schoolmeester. Hij bleef schoenen maken en werd daarnaast koster. Als koster hoorde hij te weten of er op zondag gepreekt zou worden.
Op een dag was de dominee van huis. Een boer vroeg Foeke of er zondag ook "geleerd" zou worden. Daarmee bedoelde hij of er een preek zou zijn.
Boer: "Als jij het niet weet, wie moet het dan weten?"
Foeke: "Er wordt wel gepreekt, maar of er ook iets geleerd wordt, daar durf ik niet voor in te staan."
Kort na 1787: als u voor de prins bidt, huilen de honden - Oostdongeradeel
Kort na 1787 preekte in een kerk in Oostdongeradeel een predikant die tot de patriotten werd gerekend. Na de Pruisische inval waren de patriotten de macht kwijtgeraakt. Predikanten kregen voorgeschreven hoe zij in hun gebed voor de prins van Oranje moesten bidden.
De schoolmeester besloot precies dat moment voor een grap te gebruiken. Hij had een hond onder zijn bank liggen. Toen de dominee in het gebed bij de voorgeschreven woorden voor de prins kwam, trapte de schoolmeester hard op de staart van het dier.
De hond begon luid te janken. De schoolmeester hield niet op en het gejank werd steeds erger. In de kerk gingen de hoofden omhoog. De dominee bleef midden in zijn woorden steken.
Na de dienst stapte hij meteen op de schoolmeester af.
Schoolmeester: "Ja dominee, als u voor de prins bidt, huilen de honden het uit."
Halbertsma schreef erbij dat hij voor dit voorval instond. Hij kreeg daarnaast veel van zijn andere oude Friese anekdotes uit de aantekeningen van een oude Bolswarder.
Verder door de eeuwen
Overzicht: humor in Friesland voor 1900
Grappen en humor in de 17de eeuw
Grappen en grollen in de 19de eeuw
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Friesland
De verhalen op deze pagina spelen zich af op verschillende plaatsen in Friesland.
Humor door de eeuwen
Plaatsen op deze pagina
Een gelagkamer rond 1800
In herbergen werden verhalen en nieuwtjes uitgewisseld. Voor deze pagina is nog geen 18de-eeuws Fries herbergverhaal gevonden dat zo concreet is als de kerkgrappen hierboven.
Bronnen
Joast Halbertsma - oude Friese anekdotes