Moppen, practical jokes en grollen in Friesland in de 19de eeuw

Voor de 19de eeuw weten we veel beter wat mensen elkaar vertelden en welke grappen zij werkelijk uithaalden. Er zijn herinneringen van betrokkenen, volkskundige beschrijvingen en verslagen van voordrachten waarbij zelfs de reactie van het publiek is opgeschreven.

Omstreeks 1843: een mop over taal in een boerenherberg

Bronsoort: vertelde anekdote voor een publiek; de reactie van de zaal is door een aanwezige herinnerd.

Eelco Verwijs herinnerde zich later hoe Joast Halbertsma rond 1843 zonder inleiding naar een spreekgestoelte liep en een heel korte anekdote vertelde. Een boer kwam volgens het verhaal een Friese boerenherberg binnen en bestelde voor een stuiver jenever, in gebrekkig Nederlands. Meteen daarna kwam een deftige man binnen. Die wilde bijzonder correct spreken, maar maakte zijn zin juist overdreven plechtig en grammaticaal potsierlijk.

Halbertsma boog en liep weg. Volgens Verwijs barstte de zaal in luid gelach uit. De grap werkte dus op het verschil tussen de eenvoudige boer en iemand die met zijn deftige taal juist belachelijk werd.

Jaren 1870: Troelstra verspreidt een spotvers in Stiens

Bronsoort: eigen jeugdherinnering van Pieter Jelles Troelstra.

Als tiener in Stiens maakte Pieter Jelles Troelstra een spotvers over de bewoners van de Langeburen. Hij gaf het bewust aan de jongste dochter van de dominee, omdat hij wist dat het zo snel zou rondgaan.

Een van de bespotte inwoners verscheen al gauw op het kantoor van Troelstra's vader om te klagen. Troelstra had voor het rijm een eerbiedwaardige oudere buurman beschuldigd van een volstrekt verzonnen en ongepaste handeling tegenover zijn dienstmeid. Zijn vader moest om de woede van de man lachen; de schoolmeester waarschuwde Troelstra dat zulke grappen ook verkeerd konden aflopen.

Geschiedenis van Stiens

Jaren 1870: ammoniak onder de neus

Bronsoort: eigen jeugdherinnering van Troelstra; practical joke.

Troelstra herinnerde zich nog een andere kwajongensstreek. Hij liep op een groep meisjes af en hield onverwacht een flesje ammoniak onder hun neus. De scherpe lucht veroorzaakte paniek. In zijn latere herinneringen rekende hij dit zelf tot zijn baldadigheden.

Voor een moderne lezer is dit geen onschuldige grap om na te doen. Historisch is het wel een concreet voorbeeld van wat een Friese tiener in de 19de eeuw als een grol uithaalde.

Onderwijs rond 1850.

1895: op pad voor een wormval

Bronsoort: volkskundige beschrijving van een fopopdracht uit het Friese volksleven.

Waling Dykstra beschreef in 1895 hoe een jongen naar de mollenvanger werd gestuurd om een "wormval" te lenen. Zo'n ding bestond niet. Het was dezelfde soort grap als een leerling of nieuweling voor een niet-bestaand stuk gereedschap op pad sturen.

Deze jongen kende de truc. Hij antwoordde dat men hem net zo goed naar de smid kon sturen voor een rechte winkelhaak of naar de bakker voor een pepernootschaar. Hij noemde nog meer verzonnen voorwerpen en liet daarmee merken dat de grap was mislukt.

19de eeuw: Dokkumer domheidsmoppen

Bronsoort: mondeling en schriftelijk overgeleverde moppen; geen verslag van werkelijk gebeurde domheid.

In de 19de eeuw werden veel zogenaamde Dokkumer moppen opgeschreven. In zo'n verhaal wordt het onderste deel van een toren verkocht en afgebroken, terwijl voor het bovenste deel te weinig wordt geboden. De grap eindigt met de bewering dat het bovenste stuk daarom nog altijd in de lucht hangt.

Andere Dokkumer verhalen blijken varianten te zijn van moppen die ook over heel andere plaatsen in Europa werden verteld. Het komische zat dus niet in bewezen dom gedrag van Dokkumers, maar in het telkens opnieuw plaatsen van een bekende domheidsmop in een herkenbare Friese stad.

Geschiedenis van Dokkum

Wat deze voorbeelden gemeen hebben

De 19de-eeuwse humor kwam niet alleen uit boeken. Mensen stuurden elkaar voor niet-bestaande voorwerpen op pad, jongeren haalden streken uit, oude moppen werden aan een plaats gekoppeld en een goede verteller kon met een paar zinnen een zaal aan het lachen krijgen.