Broedertrouw: landarbeiders organiseren zich, 1889-1890
In de grote akkerbouwbedrijven van Het Bildt waren veel losse arbeiders afhankelijk van seizoen, weer en dagloon. In het najaar van 1889 richtten arbeiders in de omgeving van Sint-Jacobiparochie en de Westhoek de vereniging Broedertrouw op. De eigen formulering was helder:
"De vereniging stelt zich ten doel lotsverbetering der arbeiders in de eerste plaats."
Bronnen verschillen over de oprichtingsavond
Over de eerste bijeenkomst spreken de bronnen elkaar op details tegen. Een vakbondshistorische reconstructie noemt 27 november 1889, de herberg van Jinstje Scholten en ongeveer vijftig arbeiders. Een Bildtse biografische bron noemt 27 oktober, café De Zalm aan de Oudebildtdijk en ongeveer negentig medeoprichters. Dat verschil laten we staan: zeker is dat Broedertrouw in het lokale arbeidersmilieu ontstond en dat Gerben van Tuinen en Jan Stap een leidende rol kregen.
Hooioogst rond 1800.
Waar draaide de strijd om?
Bij de oprichting spraken arbeiders over koppelbazen en over de lage betaling van vrouwen en kinderen. In het voorjaar van 1890 lag het gewone loon volgens een vakbondshistorische reconstructie rond negen cent per uur. De afdeling Sint-Jacobiparochie eiste twaalf cent. Na een korte werkonderbreking in mei werd die eis daar binnen een week ingewilligd.
1890: twaalf cent per uur
Later in de zomer organiseerden ook de boeren zich. Op 1 augustus sloten de arbeiders met 35 boeren een overeenkomst voor twaalf cent per uur. De boerenorganisatie wilde vooral haar vrijheid behouden om "de werktijd en de wijze van werken naar welgevallen te regelen". Bij boeren die niet wilden meegaan, werd op 5 augustus het werk neergelegd. Ongeveer 150 arbeiders staakten. De overheid stuurde honderd infanteristen, 25 veldwachters en daarnaast marechaussees naar Het Bildt.
De tegenstelling werd scherp zichtbaar bij het loon van werkwilligen: boeren betaalden stakingsbrekers volgens dezelfde reconstructie vijftien cent per uur, met kost en inwoning. Dat was meer dan de twaalf cent waarvoor de georganiseerde arbeiders staakten.
Gerben van Tuinen en Jan Stap voor de rechter
Voorzitter Gerben van Tuinen en vicevoorzitter Jan Stap werden vervolgd wegens bedreiging. De zaak kwam in het najaar van 1890 meerdere keren voor. Pieter Jelles Troelstra onderzocht de beschuldiging en schreef later dat de klacht tegen hen "allen grond miste". Op 6 december volgde vrijspraak.
Herberg rond 1800.
Een arbeider schrijft zijn eigen geschiedenis
Jan Stap liet het verhaal niet alleen door anderen vastleggen. In 1891 publiceerde hij zelf "Het ontstaan en de werking der Vereeniging Broedertrouw". Daarmee is niet alleen het standpunt van boeren, overheid en rechtbank bewaard, maar ook dat van iemand uit de beweging zelf.
De strijd hield niet meteen op
In 1891 groeide de actie verder; honderden arbeiders waren erbij betrokken. Stakingssteun bleef laag en in september liep de actie af. Gerben van Tuinen vatte het later in het Bildts kort samen:
"Wij hadden de striid ferloren."
Modern Nederlands: wij hadden de strijd verloren.
Hooioogst rond 1800.
Wat is er nog te zien?
- De kaarsrechte Oudebildtdijk en Middelweg, die de inrichting van de 16de-eeuwse polder nog volgen.
- De Groate Kerk aan de Oosteinde, gebouwd in 1843-1844 op de plaats van oudere dorpskerken.
- De pastorie uit de 18de eeuw en verschillende 19de-eeuwse panden langs Oudebildtdijk en Zuideinde.
- Het open akkerland dat Sint-Jacobiparochie nog steeds aan alle kanten omringt.
Musea en bezoekerspunten
- De Groate Kerk in Sint-Jacobiparochie.
- Aerden Plaats in Oudebildtzijl, met aandacht voor de geschiedenis van Het Bildt.
- Tresoar in Leeuwarden, met archieven, kranten en familiecollecties over Het Bildt.
- Bildts Aigene voor lokale publicaties, familiearchieven en bronnen over de Bildtse dorpen.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.