Sytse Oeges
(1742 - 1800/1801)
Tetje Gaeles
(ca. 1742/1743 - 1809)

Sytse groeide op in Giekerk

Sytse, in het doopboek ook Sydze genoemd, werd op 1 oktober 1742 in Giekerk geboren en op 21 oktober gedoopt. Hij was een zoon van Oege Sikkes en Aatje Freerks. Zijn vader werd aanvankelijk als boer of gebruiker van land vermeld en later als arbeider. Het ouderlijk gezin verhuisde verschillende keren binnen Tietjerksteradeel en had het financieel niet ruim. In het quotisatiekohier van 1749, toen Sytse zes jaar oud was, werd zijn vader omschreven als iemand die de kost ternauwernood kon winnen. Sytse groeide dus op in een gezin waarin landbouw, arbeid voor het dagelijks inkomen en verhuizingen een belangrijke rol speelden.

Giekerk was in de achttiende eeuw een klein en verspreid gebouwd dorp op een zandrug langs de oude weg van Leeuwarden naar Dokkum. De middeleeuwse kerk lag wat afzijdig aan de westzijde. Rond Sytse zijn jeugd bestond het dorp vooral uit boerderijen, huizen en erven tussen akkers, grasland en sloten. De kerk kreeg omstreeks 1750 een nieuwe preekstoel, doophek en herenbank.

Tetje uit Veenwouden

Tetje was een dochter van veenbaas Gaele Geerts en Martjen Tabes uit Veenwouden. Haar vader gaf als veenbaas leiding aan werkzaamheden rond de turfwinning. Veenwouden lag op een keileemrug aan de rand van hoger land en een veengebied. Turfwinning had er al eeuwenlang invloed op het landschap en de bestaansmogelijkheden. Tetje groeide dus op in een andere omgeving dan de terpdorpen waar zij vlak voor haar huwelijk woonde.

Zij werd op 9 januari 1752 in Veenwouden gedoopt. Op diezelfde dag werden ook haar zusters Antje en Trijntje en haar broer Tabe gedoopt. Het ging bij Tetje dus waarschijnlijk niet om een doop kort na haar geboorte.

Het precieze geboortejaar van Tetje is onzeker. Een oudere genealogische reconstructie plaatste haar geboorte omstreeks 1746. Haar overlijdensinschrijving uit 1809 noemt haar echter 66 jaar oud. Als die leeftijd juist is, werd zij omstreeks 1742 of 1743 geboren en was zij bij haar doop ongeveer negen jaar oud. Daarom wordt ca. 1742/1743 op deze pagina als waarschijnlijker gebruikt, met de kanttekening dat de oorspronkelijke geboorte niet rechtstreeks is geregistreerd.

Waaxens en Lichtaard vóór het huwelijk

Vlak voor het huwelijk woonde Sytse in Waaxens in Westdongeradeel. Tetje woonde in Lichtaard. Waaxens was in 1768 zelfs het kleinste dorp van de grietenij. Het was een zeer klein agrarisch terpdorp, met de boerderijen en huizen rond de kerk op de terp. Lichtaard was eveneens een klein agrarisch terpdorp. Voor beiden betekende het dagelijks leven vóór hun huwelijk dus een omgeving waarin landbouw het landschap en waarschijnlijk ook veel van het werk bepaalde.

Het huwelijk is in drie kerkelijke registraties terug te vinden. Op 30 april 1769 werd in Lichtaard de derde proclamatie geregistreerd. Op 7 mei volgde in Waaxens eveneens de derde proclamatie, met de vermelding dat een attestatie naar elders werd afgegeven. Op 14 mei 1769 werd het huwelijk in Giekerk bevestigd. Sytse was toen 26 jaar oud. Tetje was, als haar geboorte rond 1742/1743 juist is, ongeveer 26 jaar.

Een eigen huishouden in Giekerk

Na hun huwelijk vestigden Sytse en Tetje zich in Giekerk. Sytse wordt in het speciekohier vanaf 1769 als hoofdbewoner van Giekerk nummer 17 vermeld. Hoofdbewoner betekent dat hij als belangrijkste bewoner van het perceel werd geregistreerd; het betekent niet dat hij eigenaar was.

Hun zoon Oege werd op 12 januari 1770 in Giekerk geboren. Dochter Martjen volgde op 26 augustus 1772. In deze jaren vormden Sytse en Tetje dus een jong gezin in Giekerk.

Een latere huwelijksakte van dochter Geertje uit 1812 noemt Sytse expliciet als arbeider. Daarmee is zijn beroep rechtstreeks gedocumenteerd. Wat voor arbeid hij precies deed, vermeldt de akte niet. In een agrarische omgeving als Giekerk kan een arbeider werk hebben verricht op boerderijen en landerijen, bijvoorbeeld bij hooien, oogsten, sloten onderhouden of verzorging van vee. Dat is historische context; een bepaalde werkgever of concrete taak van Sytse is niet aangetoond.

1775: naar Oenkerk

In 1775 verhuisde het gezin van Giekerk 17 naar Oenkerk 19 br. Sytse werd daar als hoofdbewoner geregistreerd. Hij was toen ongeveer 32 of 33 jaar; Tetje ongeveer 32. Oege was vijf jaar en Martjen twee of drie jaar oud. Bij Sytse staat in deze jaren nog geen vermelding dat hij gealimenteerd was.

Oenkerk lag, net als Giekerk, op een zandrug langs de oude route tussen Leeuwarden en Dokkum. De bebouwing lag verspreid langs de weg en rond de oude kerk. In het dorp en de directe omgeving lagen boerderijen en verschillende states. Sytses moeder Aatje Freerks woonde in dezelfde periode eveneens in Oenkerk, op nummer 14-lk. Sytse en zijn moeder woonden dus enkele jaren in hetzelfde dorp, maar niet op hetzelfde geregistreerde perceel.

1777: naar Cornjum

In 1777 vertrok Sytse vanaf Oenkerk 19 br naar Cornjum. Hij was toen ongeveer 34 of 35 jaar en Tetje ongeveer 34 jaar. De verhuizing wordt kort daarna bevestigd door het doopboek: zoon Gaele werd op 1 januari 1778 in Cornjum geboren en op 15 januari gedoopt. In de index staat de moeder als "Pottje Gaeles"; de combinatie van vader, plaats en datum maakt het zeer waarschijnlijk dat hiermee Tetje Gaeles wordt bedoeld.

Cornjum was een oud terpdorp op een kwelderwal ten oosten van de voormalige Middelzee. Het dorp had via de Cornjumervaart een verbinding met de Dokkumer Ee. In 1787 telde Cornjum negentien stemmen. Naast boerderijen stond er de grote Martenastate. Dat Sytse als arbeider in deze agrarische omgeving werk vond is aannemelijk, maar de bronnen zeggen niet voor welke boer of eigenaar hij werkte.

Rond 1780 in Jelsum

Het gezin verhuisde daarna naar Jelsum. Dochter Geertje werd daar op 19 november 1780 geboren. Sytse was toen 38 jaar oud en Tetje ongeveer 37 of 38. De huwelijksakte van Geertje uit 1812 bevestigt later dat haar ouders als echtelieden te Jelsum hadden gewoond en noemt Sytse daarbij "geweest arbeider".

Jelsum was eveneens een terpdorp op de oude kwelderwal ten noorden van Leeuwarden. Het dorp had verbindingen over water richting de Dokkumer Ee en werd omgeven door landbouwgrond. In 1787 telde het 29,5 stemmen. De oude kerk, boerderijen en states zoals Dekemastate bepaalden er het beeld.

1784: terug naar Giekerk en afhankelijk van armenzorg

In 1784 was Sytse weer hoofdbewoner in Giekerk, nu op nummer 43. Hij was ongeveer 41 of 42 jaar en Tetje ongeveer 41. De situatie was toen duidelijk anders dan in 1769 en 1775. Bij Sytse staat in het speciekohier dat hij gealimenteerd was en bij het perceel staat: "is een armenkamer".

Gealimenteerd betekende dat iemand wegens armoede ondersteuning ontving. In de speciekohieren van Tietjerksteradeel wordt de term armenkamer ook gebruikt naast "diaconiekamer" voor woonruimte voor personen die door de armenzorg werden onderhouden. Voor Giekerk 43 is nog niet rechtstreeks vastgesteld wie eigenaar van het gebouw was, maar de registratie wijst er sterk op dat Sytse niet alleen ondersteuning kreeg, maar ook in voor armen bestemde huisvesting woonde.

In 1784 hadden Sytse en Tetje vier minderjarige kinderen: Oege was ongeveer 14 jaar, Martjen 11, Gaele 6 en Geertje 3. Het speciekohier noemt alleen Sytse als hoofdbewoner en somt de kinderen niet afzonderlijk op. Het is echter aannemelijk dat Tetje en ten minste de jongere kinderen met hem in de armenkamer woonden. In 1787 werd in Giekerk nog dochter Antje geboren, toen Sytse nog op Giekerk 43 werd gevolgd. Zij werd geboren toen Sytse 44 jaar oud was en Tetje ongeveer 44 of 45.

Hoe zal hun dagelijks leven eruit hebben gezien?

De bronnen laten een gezin zien dat lange tijd een eigen huishouden voerde, maar geen eigen boerderij of landbezit kan worden toegeschreven. Sytse was arbeider. Zijn inkomen zal daarom in belangrijke mate afhankelijk zijn geweest van werk dat beschikbaar was. In de dorpen waar zij woonden was landbouw de belangrijkste economische omgeving. Werk kon per seizoen verschillen en was voor een arbeidersgezin minder zeker dan voor een boer die zelf een bedrijf gebruikte.

Voor Tetje is geen beroep gevonden. Haar dagelijkse werkzaamheden zullen in ieder geval het huishouden en de verzorging van de kinderen hebben omvat. In een achttiende-eeuws arbeidersgezin konden vrouwen daarnaast meewerken rond huis, tuin, vee of hooiland en zo nodig betaald werk aannemen. Voor Tetje persoonlijk is zo'n aanvullende werkzaamheid echter nog niet in een bron aangetoond.

De overgang naar de armenkamer rond 1784 laat zien dat het gezin op middelbare leeftijd niet meer volledig uit eigen middelen kon rondkomen. Met vier jonge kinderen was de druk op het huishouden groot. De armenzorg kon bestaan uit ondersteuning in geld of natura en, zoals de aanduiding armenkamer hier suggereert, uit huisvesting. Hoe groot Giekerk 43 was en hoeveel afzonderlijke vertrekken het telde is nog niet vastgesteld.

Overlijden van Sytse en Tetje als weduwe

De exacte overlijdensdatum van Sytse is nog niet gevonden. De verzameling Nieuwland geeft 1800/1801. In het speciekohier staat bij Giekerk 43 dat hij in 1801 was overleden, waarna "de weduwe van Sytse Oeges" hoofdbewoner werd. Een latere huwelijksindex van dochter Martjen noemt 1800 als zijn overlijdensjaar, maar diezelfde index geeft voor Tetje eveneens ten onrechte 1800. Daarom wordt voor Sytse voorlopig 1800/1801 aangehouden. Hij was bij overlijden ongeveer 58 jaar oud; afhankelijk van de precieze datum was hij 57, 58 of 59.

Tetje bleef na zijn dood op Giekerk 43 wonen en wordt daar in 1805 nog vermeld. Op 16 januari 1809 overleed zij in Giekerk. Het overlijdensregister noemt haar 66 jaar oud, weduwe en gealimenteerd. Zij liet vier kinderen na. Haar leven eindigde dus, net als dat van Sytse, in een situatie waarin het huishouden afhankelijk was van armenzorg.

De naam Koonstra / Kooistra

In de achttiende-eeuwse bronnen worden de hoofdpersonen als Sytse Oeges en Tetje Gaeles vermeld. In negentiende-eeuwse akten van hun kinderen verschijnen ook de namen Koonstra en Kooistra, bijvoorbeeld Sijtze Oeges Koonstra en Tetje Geles Koonstra. Dat is latere naamvoering in de familie. Voor deze pagina worden daarom de patroniemen gebruikt die bij hun eigen leven het best zijn gedocumenteerd.

Hun kinderen

• Oege Sytzes, geboren 12 januari 1770 te Giekerk.
• Martjen Sytzes Koonstra, geboren 26 augustus 1772 te Giekerk, overleden 7 april 1833 te Leeuwarden. In haar huwelijksakte van 1817 worden Sijtze Oeges en Jettje Geeles als haar ouders genoemd.
• Gaele Sytzes, geboren 1 januari 1778 te Cornjum en daar gedoopt op 15 januari 1778.
• Geertje Sytzes Koonstra, geboren 19 november 1780 te Jelsum en daar gedoopt op 6 mei 1781. Haar huwelijksakte uit 1812 bevestigt Sytse Oeges en Tetje Gaeles als haar ouders en vermeldt dat zij te Jelsum hadden gewoond.
• Antje Sytzes, geboren 25 september 1787 te Giekerk.

Levensloop van Sytse Oeges en Tetje Gaeles

1742	Sytse wordt op 1 oktober in Giekerk geboren en op 21 oktober gedoopt.
ca. 1742/1743	Waarschijnlijke geboorteperiode van Tetje op basis van haar leeftijd van 66 jaar bij overlijden.
1752	Tetje wordt op 9 januari in Veenwouden gedoopt, samen met meerdere kinderen uit haar gezin.
1769	Sytse woont in Waaxens en Tetje in Lichtaard. Zij trouwen op 14 mei in Giekerk. Sytse is 26 jaar; Tetje waarschijnlijk ongeveer 26.
1769-1775	Sytse is hoofdbewoner van Giekerk 17. Oege en Martjen worden hier geboren.
1775	Verhuizing naar Oenkerk 19 br. Sytse is ongeveer 32/33 jaar; Tetje ongeveer 32.
1777	Vertrek naar Cornjum. Sytse is ongeveer 34/35 jaar; Tetje ongeveer 34.
1778	Gaele wordt op 1 januari in Cornjum geboren.
1780	Het gezin woont in Jelsum. Geertje wordt daar op 19 november geboren. Sytse is 38 jaar.
1784	Sytse is weer hoofdbewoner in Giekerk, op nr. 43. Hij is ongeveer 41/42 jaar, gealimenteerd en het perceel wordt een armenkamer genoemd.
1787	Antje wordt op 25 september in Giekerk geboren.
1800/1801	Sytse overlijdt te Giekerk, ongeveer 58 jaar oud (57-59, afhankelijk van de exacte datum). Zijn weduwe blijft op Giekerk 43 wonen.
1809	Tetje overlijdt op 16 januari te Giekerk, 66 jaar oud. Zij is weduwe en gealimenteerd en laat vier kinderen na.

Nog uit te zoeken

• De oorspronkelijke doopscan van 9 januari 1752 om te zien of bij Tetje of haar broers en zusters extra informatie over hun leeftijd of de reden van de gezamenlijke doop staat.
• De exacte geboortedatum van Tetje. Haar leeftijd bij overlijden wijst op ca. 1742/1743, terwijl oudere genealogische reconstructies ca. 1746 noemen.
• De exacte overlijdens- of begraafdatum van Sytse in 1800/1801.
• De eigenaar en precieze vorm van de armenkamer Giekerk 43.
• De exacte verhuisdatum van Cornjum naar Jelsum en van Jelsum terug naar Giekerk.
• Of er bronnen bestaan die concreter beschrijven voor wie Sytse als arbeider werkte en welke werkzaamheden hij verrichtte.

Wetenschappelijke verantwoording

De geboorte van Sytse, het huwelijk en de geboorten en dopen van de kinderen zijn zoveel mogelijk gebaseerd op de kerkelijke registers. Voor de woonplaatsen en verhuizingen zijn de speciekohieren van Tietjerksteradeel gebruikt. De aanduiding hoofdbewoner zegt iets over de registratie van het huishouden, maar bewijst geen eigendom van huis of land.

Voor Sytses beroep is de huwelijksakte van dochter Geertje uit 1812 van bijzondere betekenis. In het oorspronkelijke fragment wordt hij "geweest arbeider" genoemd en worden Sytse Oeges en Tetje Gaeles aangeduid als echtelieden die te Jelsum hadden gewoond. De beschrijving van mogelijke werkzaamheden als landarbeider is context en niet aan één concrete arbeidsakte ontleend.

De geboorte van Tetje is niet rechtstreeks vastgesteld. De doop vond plaats op 9 januari 1752, tegelijk met meerdere kinderen uit het gezin. Haar overlijdensinschrijving van 16 januari 1809 noemt haar 66 jaar oud. Daarom past een geboorte rond 1742/1743 beter bij die bron dan de oudere reconstructie ca. 1746. Leeftijden in oude overlijdensregisters kunnen echter onnauwkeurig zijn; het geboortejaar blijft daarom bij benadering.

Voor Sytses overlijden spreken de bronnen niet geheel eenduidig. De verzameling Nieuwland vermeldt 1800/1801; het speciekohier verwerkt zijn overlijden in 1801. In de geïndexeerde huwelijksakte van dochter Martjen uit 1817 staat 1800, maar in diezelfde index wordt ook voor Tetje 1800 genoemd terwijl zij aantoonbaar in 1809 overleed. Daarom is 1800/1801 de veiligste formulering.

Bij Giekerk 43 staat dat Sytse gealimenteerd was en dat het een armenkamer was. Een vergelijkbaar speciekohier uit Wijns binnen dezelfde grietenij gebruikt de formulering "diaconiekamer / armenkamer" voor een gealimenteerde bewoner. Dat ondersteunt de uitleg als armenhuisvesting. Voor Giekerk 43 is nog niet rechtstreeks aangetoond dat de diaconie eigenaar was. Ook is niet bewezen welke gezinsleden in elk afzonderlijk jaar daadwerkelijk in dezelfde kamer verbleven.

De index van de doop van Gaele in Cornjum noemt de moeder als "Pottje Gaeles". Omdat de vader Sytze Ouges is, het gezin in 1777 naar Cornjum verhuisde en de naam Gaeles overeenkomt, is identificatie met Tetje Gaeles zeer waarschijnlijk. De oorspronkelijke scan verdient nog controle.