Reid Rinzes Beärda
(1761 - 1814)
Martjen Sytzes Koonstra
(1772 - 1833)

Reid Rinzes Beärda en Martjen Sytzes Koonstra

Reid Rinzes Beärda werd omstreeks 1761 geboren. Hij was een zoon van Rinse Martens en Jetske Reids. Bij zijn huwelijk in 1803 woonde hij in Goutum. Reid werkte als boer. In de geboorteakte van zijn dochter Tetje uit 1812 staat hij als boer in Leeuwarden vermeld.

Op 1 mei 1803 trouwde Reid kerkelijk in Goutum met Martjen Sytzes. Beiden woonden toen in Goutum. Martjen was op 26 augustus 1772 in Giekerk geboren als dochter van Sytse Oeges en Tetje Gaeles. Op 19 april 1805 deed zij belijdenis in Goutum.

Levensloop

ca. 1761	Reid wordt geboren. Een exacte geboorte- of doopdatum is nog niet gevonden; het jaartal volgt uit zijn leeftijd van 53 jaar bij zijn overlijden in 1814.
1772	Martjen wordt op 26 augustus in Giekerk geboren.
1803	Reid en Martjen trouwen op 1 mei in Goutum. Beiden wonen daar. Op grond van de bekende gegevens is Martjen 30 jaar; Reid is ongeveer 42 jaar.
1805	Zoon Sytze wordt in Goutum geboren.
1812	Dochter Tetje wordt op 31 juli in Leeuwarden geboren. Reid wordt in haar geboorteakte als boer vermeld.
1814	Reid laat op 21 november een testament opmaken en overlijdt op 26 december in Leeuwarden, 53 jaar oud.
1817	Martjen hertrouwt met Bauke Sikkes Sixma. Zij wordt in de huwelijksakte als boerin vermeld.
1833	Martjen overlijdt op 7 april in Leeuwarden. Tot haar nalatenschap behoort onroerend goed.

Van Goutum naar Leeuwarden

Bij hun huwelijk in 1803 woonden Reid en Martjen allebei in Goutum. Ook zoon Sytze werd daar in 1805 geboren. Wanneer het gezin precies naar Leeuwarden verhuisde, is nog niet vastgesteld. De geboorte van dochter Tetje in Leeuwarden in 1812 bewijst wel dat zij zich uiterlijk in dat jaar in of direct bij de stad hadden gevestigd. De bronnen geven geen verhuismotief.

Goutum was een klein agrarisch dorp op enkele terpen, slechts enkele kilometers ten zuiden van Leeuwarden. De omgeving hoorde bij de Friese greidstreek. Historisch boerderijonderzoek naar dit gebied laat voor omstreeks 1800 grote veeteeltboerderijen zien met onder meer een melkkelder, karnruimte, koestallen, jongveestal en hooiberging. Dat geeft een beeld van het soort landbouwomgeving waarin Reid als boer werkte, maar het is geen beschrijving van zijn eigen boerderij.

De familienaam Bearda

Reids vader komt bij zijn huwelijk in 1753 nog voor als Rinse Martens, zonder familienaam. Het Historisch Centrum Leeuwarden vermeldt echter dat de familienaam Bearda vanaf de achttiende eeuw voorkomt in Leeuwarden en omgeving, vooral in Goutum, Teerns en Hempens. De naam bestond in deze streek dus al vóór de verplichte registratie van familienamen in 1811.

Wanneer Rinse Martens zelf de naam voor het eerst gebruikte, is nog niet vastgesteld. Bij zijn kinderen is Bearda later duidelijk ingeburgerd. Reids broer Marten Rinses Bearda werd boer en had ook eigen bezit. Marten en zijn vrouw Antje Gjalts kochten in 1806 een zathe van 41 pondemaat op Techum bij Goutum, in 1807 nog 1½ pondemaat greidland onder Goutum en in 1819 een halve pondemaat land in Teerns. Daarnaast pachtte Marten een groot greidbedrijf onder Teerns.

Van patroniem naar Kooistra en Koonstra

Martjen werd geboren in een tijd waarin veel Friezen nog een patroniem gebruikten. Haar broer Gaele Sietzes liet in 1811 in Murmerwoude de familienaam Koonstra registreren voor zichzelf en zijn kinderen Sietske en Tettje. Martjen viel niet onder die registratie, maar de familienaam komt bij haar al kort daarna voor. In de geboorteakte van dochter Tetje uit 1812 wordt bij de moeder de familienaam Kooistra vermeld.

De naam werd niet in iedere akte gebruikt. Bij het overlijden van Reid in 1814, bij Martjens tweede huwelijk in 1817 en in de huwelijksakten van drie van haar kinderen uit 1832 staat zij alleen als Martje Sytzes. In haar eigen overlijdensakte van 1833 heet zij Martje Sytzes Kooistra. De notariële inventaris en de memorie van successie uit hetzelfde jaar gebruiken de vorm Koonstra. De schrijfwijzen Kooistra en Koonstra kwamen binnen deze familietak dus naast elkaar voor. Omdat Martjen bij haar huwelijk in 1817 verklaarde niet te kunnen schrijven, kan uit de verschillende spellingen niet worden afgeleid welke vorm zij zelf zou hebben geschreven.

Het overlijden van Reid

Op 21 november 1814, enkele weken voor zijn overlijden, liet Reid bij notaris Jan Daniël van der Plaats een testament opmaken. Hij overleed op 26 december 1814 in Leeuwarden, 53 jaar oud. Zijn adres was toen wijk M nummer 260. Op 2 januari 1815 werd een notariële inventaris van zijn boedel opgemaakt. De inhoud van het testament en de inventaris is nog niet op deze pagina uitgewerkt.

Een tweede huwelijk en een samengesteld gezin

Martjen hertrouwde met Bauke Sikkes Sixma. Op 9 mei 1817 lieten zij notariële huwelijksvoorwaarden opmaken en op 1 juni 1817 trouwden zij voor de burgerlijke stand in Leeuwarden. Beiden waren 44 jaar en hadden al een huwelijk achter zich. Bauke woonde in Huizum en werd als boerearbeider vermeld. Martjen woonde in Leeuwarden en werd in de huwelijksakte als boerin aangeduid. Zij verklaarde de akte niet te kunnen ondertekenen omdat zij niet kon schrijven. Dat bewijst niet dat zij ook niet kon lezen.

Het werd een samengesteld gezin. Martjen had vier kinderen uit haar huwelijk met Reid. Bauke had kinderen uit zijn eerste huwelijk met Jetske Heins. Een register uit 1812 vermeldt dat hij toen zes kinderen had. Uit de bronnen zijn Dieuwke, Hein, Jitske, Jeltje, Tjerkje en Sjoerdtje bekend. Sjoerdtje werd in februari 1812 in Huizum geboren. Niet is vastgesteld welke van deze kinderen in 1817 nog bij Bauke in huis woonden.

Leven tussen stad en platteland

Reid en Martjen leefden aan de zuidkant van Leeuwarden, in een omgeving waar stad en platteland vrijwel in elkaar overgingen. Huizum lag direct ten zuiden van Leeuwarden en behoorde toen nog als dorp tot Leeuwarderadeel. Bij het huwelijk van Martjen en Bauke in 1817 woonde Martjen in Leeuwarden, terwijl Bauke in Huizum woonde. In 1824 stond Bauke als boer en stemgerechtigde geregistreerd op wijk M nummer 226 in Leeuwarden. Martjen overleed in 1833 op hetzelfde adres. Administratief woonden zij dus in Leeuwarden, maar het boerenbedrijf lag in een gebied met een sterk landelijk karakter. De exacte ligging van M 226 is nog niet met zekerheid vastgesteld.

Dat agrarische karakter was niet alleen een gevolg van kaarten uit 1832. Een monumenteninventaris noemt ten zuiden van de kerk van Huizum drie achttiende-eeuwse greidboerderijen, waarvan één in de richting van Goutum. Daarmee is duidelijk dat grote veeteeltboerderijen al vóór de tijd van Reid en Martjen onderdeel van dit landschap waren.

Veeteelt en grasland

Kadastrale gegevens uit 1832 laten zowel rond Huizum als aan de rand van Leeuwarden veel weiland en hooiland zien. Dat past bij een landbouwgebied waarin rundvee, melkproductie en de winning van winterhooi belangrijk waren. Het is daarom aannemelijk dat ook Reid en later Bauke vooral met veeteelt te maken hadden. Of hun eigen bedrijf daarnaast bouwland bezat, kan pas worden vastgesteld wanneer hun boedelinventarissen en de kadastrale percelen van hun eigen boerenplaats nader zijn onderzocht.

Martjens overlijden en nalatenschap

Martjen overleed op 7 april 1833 in Leeuwarden, 60 jaar oud. Haar overlijdensakte noemt Giekerk als geboorteplaats en Sijtze Oeges en Tettje Gaeles als haar ouders. Op 30 april werd haar nalatenschap notarieel geïnventariseerd. De memorie van successie vermeldt dat er onroerend goed tot de nalatenschap behoorde. Op 11 mei 1833 werden roerende goederen uit de boedel verkocht voor in totaal 3.563 gulden. Bij de afwikkeling waren haar weduwnaar Bauke en de kinderen uit haar eerste huwelijk betrokken.

Rinze trad op als toeziend voogd. Jitske was getrouwd met Sjoerd Sikkes Speerstra; Sjoerd trad als voogd op voor de nog minderjarige Tetje. De stukken geven daarmee niet alleen informatie over het bezit, maar ook over de familieverhoudingen na Martjens overlijden.

Hun kinderen

• Jitske Reids Beärda werd omstreeks 1810 in Leeuwarden geboren. Zij trouwde op 28 november 1832 met Sjoerd Sikkes Speerstra. In 1833 woonde zij in Teerns. Zij werd later als boerin te Lekkum vermeld en overleed daar op 23 januari 1878.
• Rinze Reids Beärda werd omstreeks 1803 in Goutum geboren. Bij zijn huwelijk op 22 juli 1832 met Tietje Hillebrands Hooghiemstra werd hij als boereknecht vermeld. In 1833 komt hij voor als arbeider en later werkte hij als zetmeier. Een zetmeier was een waarnemend landbouwer: iemand die de dagelijkse bedrijfsvoering van een boerenbedrijf beheerde zonder noodzakelijk zelf eigenaar van de boerderij te zijn. Daarmee had Rinze meer verantwoordelijkheid dan een gewone boerenknecht of landarbeider. Hij overleed op 21 augustus 1858 in Leeuwarden.
• Sytze Reids Beärda werd in 1805 in Goutum geboren. Hij trouwde op 20 juni 1832 met Dieuwke Pieters de Jong. Hij was landbouwer en overleed op 30 december 1842 in Huizum, 37 jaar oud.
• Tetje Reids Beärda werd op 31 juli 1812 in Leeuwarden geboren. Zij trouwde op 6 juli 1834 met timmerman Anne Hendriks Topma. In haar huwelijksakte werd haar moeder als Martha Sietzes Kooistra vermeld. Tetje overleed op 3 januari 1892 in Leeuwarden.

Tetje als jonge weduwe

Dochter Tetje Reids Bearda trouwde met timmerman Anne Hendriks Topma. In het voorjaar van 1854 woonde Anne nog in Leeuwarden en kocht hij daar bij een notariële verkoping een huis. Later dat jaar overleed hij. Tetje was toen zwanger van hun jongste kind.

Een overlijdensadvertentie die Tetje op 23 maart 1855 liet plaatsen, maakt deze periode uitzonderlijk persoonlijk. Zij meldde daarin het overlijden van haar jongste zoontje Anne Annes, zes maanden en zes dagen oud. Daarbij schreef zij dat zijn geboorte elf weken na het overlijden van haar echtgenoot had plaatsgevonden. De advertentie laat dus zien dat Tetje eerst haar man verloor, vervolgens als weduwe beviel en een half jaar later ook haar jongste kind verloor.

Tetje later als weduwe

Tetje bleef nog tientallen jaren weduwe. Notariële stukken laten zien dat zij in 1865 in Rijperkerk woonde en later in Wirdum en Leeuwarden voorkwam. In 1869 en 1870 trad zij samen met haar zoons Hendrik en Sytze Topma op in financiële akten. In 1882 verhuurde zij onroerend goed in Finkum en in 1888 verkocht zij samen met haar zoons daar een huis met bouwland voor 2.608 gulden. Deze stukken laten zien dat zij ook op latere leeftijd zelfstandig bij het beheer van familiebezit betrokken was.

Kindersterfte

Kindersterfte kwam in het begin van de negentiende eeuw nog veel voor. Van de vier kinderen van Reid en Martjen die in de geraadpleegde bronnen bekend zijn, bereikten echter alle vier de volwassen leeftijd. Jitske werd 67 jaar, Rinze 54 jaar, Sytze 37 jaar en Tetje 79 jaar. Dat betekent niet dat er zeker geen andere, jong overleden of doodgeboren kinderen zijn geweest; daarvoor zouden de doop-, geboorte- en begraafregisters van de betreffende jaren volledig moeten worden gecontroleerd. Ook in Baukes eerste gezin is nog niet voor ieder kind vastgesteld hoe oud het werd.