Rinze Reids Beärda
(1803 - 1858)
Tietje Hillebrands Hooghiemstra
(1804 - 1894)

Rinze en Tietje

Rinze Reids Beärda werd omstreeks 1803 in Goutum geboren als zoon van Reid Rinzes Beärda en Martjen Sytzes Koonstra. Tietje Hillebrands Hooghiemstra werd op 30 november 1804 in Terzool geboren. Haar ouders waren Hillebrand Klazes Hooghiemstra en Nieske Tjeerds Bruinsma.

• Hillebrand Klazes Hooghiemstra en Nieske Tjeerds Bruinsma

Tietje woonde in 1829 in Huizum. In de memorie van successie van haar moeder uit dat jaar wordt zij, net als haar zuster Teertje, als naaister aangeduid. Rinze en Tietje trouwden op 22 juli 1832 in Leeuwarden. Rinze was toen 28 jaar, geboren in Goutum en werkte als boereknecht. Tietje was 27 jaar en geboren in Terzool.

Levensloop

ca. 1803	Rinze Reids Beärda wordt geboren in Goutum.
1804	Tietje Hillebrands Hooghiemstra wordt op 30 november geboren in Terzool.
1829	Tietje woont in Huizum en wordt als naaister vermeld.
1832	Rinze en Tietje trouwen op 22 juli in Leeuwarden. Rinze is boereknecht.
1833	Zoon Reid wordt geboren. Rinze wordt bij de geboorteaangifte als arbeider vermeld.
1834	Rinze en Tietje huren samen met Rinzes zuster Tetje een zathe met land in Leeuwarden voor 1.250 gulden per jaar. In december dragen Rinze en Tietje hun helft van het huurrecht over.
1835-1848	De kinderen Hillebrand, Martje, Nieske, Hillebrand, Jeltje en Sytske worden geboren. De eerste Hillebrand overlijdt in 1841, zes jaar oud.
1839	Het gezin woont op wijk M nummer 208 in Leeuwarden. Ook Tietjes vader Hillebrand woont er; drie generaties delen één huishouden.
1848-1859	Het gezin staat in wijk L, huis 207, “Aan de Schrans, overzet”. Rinze wordt als zetmeijer vermeld. Vier kinderen staan als schoolleerling ingeschreven.
1858	Rinze overlijdt op 21 augustus in Leeuwarden, 54 jaar oud. In zijn overlijdensakte wordt hij landbouwer genoemd.
1859-1876	Tietje staat in het bevolkingsregister als weduwe van Bearda en als zetmeijer vermeld.
1860	Tietjes ongehuwde zuster Jeltje Hillebrands Hooghiemstra komt bij het gezin wonen.
1864	Tietje wordt als weduwe en voogd over de nog minderjarige Hillebrand, Jeltje en Sytske vermeld.
1894	Tietje overlijdt op 31 maart in Huizum, 89 jaar oud, in huis nummer 132. In de overlijdensakte staat zij zonder beroep vermeld.

Van boerenknecht naar landbouwer

De bronnen laten zien dat Rinzes positie in de landbouw niet steeds dezelfde was. Bij zijn huwelijk in 1832 was hij boereknecht. Bij de geboorte van hun oudste zoon Reid in april 1833 werd hij arbeider genoemd. In februari 1834 probeerden Rinze en Tietje samen met Rinzes jongere zuster Tetje Reids Bearda een grotere stap te zetten: zij huurden voor vijf jaar een zathe met land in Leeuwarden van Taetske Cats, weduwe van Klaas Medendorp. De jaarlijkse huursom bedroeg 1.250 gulden.

Het gezamenlijke pachtbedrijf duurde voor Rinze en Tietje echter niet lang. Op 5 december 1834 droegen zij hun helft in het huurrecht over aan Anne Fopma en Tetje Reids Bearda. Waarom zij zich uit de pacht terugtrokken, blijkt niet uit de korte registratie. In de geboorteakten van hun kinderen wordt Rinze daarna opnieuw telkens als arbeider vermeld.

In het bevolkingsregister van Leeuwarden over 1848-1859 wordt Rinze als zetmeijer ingeschreven. Dat was iemand die een boerenbedrijf voor een ander beheerde of exploiteerde, zonder noodzakelijk eigenaar van de boerderij en de grond te zijn. De verschillende beroepsaanduidingen sluiten daardoor goed op elkaar aan: Rinze begon als boereknecht, werd later arbeider genoemd, huurde in 1834 korte tijd mede een zathe met land en werkte vervolgens als zetmeijer. Bij zijn overlijden in 1858 werd hij landbouwer genoemd. Uit zijn memorie van successie blijkt dat hij toen geen onroerend goed bezat.

Landbouw in de familie

Rinzes werk in de landbouw stond niet op zichzelf. Zijn vader Reid Rinzes Beärda was boer en ook diens broer Marten Rinses Bearda werd landbouwer. Marten werd op 23 december 1755 in Goutum geboren. Uit het familiearchief Bearda van het Historisch Centrum Leeuwarden blijkt dat Marten en zijn vrouw Antje Gjalts Koldijk niet alleen landbouwgrond gebruikten, maar ook zelf onroerend goed verwierven.

In 1806 kochten Marten en Antje een zathe van 41 pondemaat op Techum bij Goutum. In 1807 kochten zij nog 1½ pondemaat greidland onder Goutum. In 1819 kwam daar een halve pondemaat land in Teerns bij, Het Oude Hof genoemd. Tegelijkertijd exploiteerde Marten onder Teerns een veel grotere gepachte greidboerderij. Die zathe had huisnummer 3 en omvatte een schuur, hovinge, andere bijgebouwen en 82½ pondemaat voornamelijk greidland. De bronnen laten dus zien dat Marten tegelijk eigenaar van onroerend goed en pachtboer van een groter bedrijf kon zijn.

Een advertentie voor de verkoop van Martens boerenbeslag laat zien hoe groot het gepachte bedrijf was. Er werden onder meer 24 koeien, zeven rieren, zes kalveren, twee bullen, een paard, twee varkens en vijftien schapen aangeboden, naast ongeveer dertig weiden hooi en het overige boerenmaterieel. Marten overleed in 1822 in Teerns. Zijn memorie van successie bevestigt dat hij onroerend goed naliet.

Voor Rinze zelf lag de positie anders. Hij begon als boereknecht, werd daarna arbeider genoemd en werkte vervolgens als zetmeijer. De familieachtergrond laat dus zien dat meerdere naaste verwanten boerenbedrijven dreven en dat oom Marten ook eigen bezit had, maar zij bewijst niet dat Rinze zelf grond of een boerenplaats erfde. Uit zijn eigen nalatenschap blijkt juist dat hij bij zijn overlijden geen onroerend goed bezat.

Een huishouden van drie generaties

De volkstelling van 1839 geeft een bijzonder duidelijk beeld van het gezin. Rinze en Tietje woonden toen op wijk M nummer 208 in Leeuwarden. Bij hen woonden hun kinderen Reid, Hillebrand, Martje en de nog geen jaar oude Nieske. Ook Tietjes vader Hillebrand Klaas Hooghiemstra, toen 68 jaar, woonde op hetzelfde adres. Drie generaties deelden dus één huishouden. De volkstelling geeft Tietje een te hoge leeftijd van 39 jaar; op grond van haar geboortedatum was zij toen 34 jaar.

Leven aan de rand van Leeuwarden en Huizum

In het bevolkingsregister van Leeuwarden over 1848-1859 staat het gezin in wijk L, huis 207. Boven het blad staat als straat- of buurtaanduiding “Aan de Schrans, overzet”. Bij het huisnummer is bovendien een verwijzing naar nummer 208 op andere bladen van het register genoteerd. Het gaat dus om de zuidelijke rand van Leeuwarden, bij de Schrans en het Huizumer Overzet. Dit is een andere wijk- en huisnummering dan M 208 uit de volkstelling van 1839 en mag niet als hetzelfde huis worden beschouwd.

De ligging past bij de overgang van stad naar platteland. Aan de andere kant van de Potmarge lag Huizum, toen nog een afzonderlijk dorp in Leeuwarderadeel. De registratie maakt daarmee duidelijk dat het gezin wel tot Leeuwarden werd gerekend, maar woonde in een omgeving met boerderijen, land, tuinen en de route naar Huizum.

In hetzelfde bevolkingsregister staat het gezin als Nederlands Hervormd geregistreerd. Ook dit soort gegevens werd in negentiende-eeuwse bevolkingsregisters naast geboorteplaats, burgerlijke staat, beroep en woonadres bijgehouden.

Het Huizumer Overzet was een oversteek over de Potmarge. Bij de oever stond een huisje vanwaar reizigers met een schouw naar Huizum werden gebracht. Op de kadastrale kaart uit het begin van de negentiende eeuw is een voetpad vanuit de omgeving van de Hoven naar de Potmarge te zien. Bij het eindpunt aan het water staat een klein gebouw. Dat past goed bij de bekende beschrijving van het overzettershuisje. De aanduiding “Aan de Schrans, overzet” in het bevolkingsregister brengt Rinze en Tietje duidelijk met deze omgeving in verband. Of huis 207 daadwerkelijk het overzettershuis zelf was, is echter nog niet bewezen.

De omgeving bestond niet alleen uit weilanden. Huizum en het gebied langs de Potmarge kenden ook tuinders en moestuinen die producten voor de nabijgelegen stad verbouwden. De latere straatnaam Achter de Hoven herinnert aan de vroegere hoven en tuinen. Het oude voetpad naar het Huizumer Overzet liep door deze omgeving. Voor Rinze zelf vermelden de bronnen alleen algemene landbouwberoepen; daaruit is niet vast te stellen of hij vooral met vee, akkerbouw of tuinbouw werkte.

Een agrarisch landschap vlak buiten de stad

Dat het gebied rond Huizum en Goutum in Rinzes tijd sterk agrarisch was, blijkt ook uit de gebouwde omgeving. Een historische monumenteninventaris noemt ten zuiden van de kerk van Huizum drie achttiende-eeuwse greidboerderijen, waarvan één in de richting van Goutum. Zulke boerderijen waren ingericht op veeteelt en zuivelbereiding.

Historisch boerderijonderzoek reconstrueert de Friese greidboerderij rond 1800 met onder meer een melkkelder, karnruimte, grote koestal, jongveestal en hooiberging. Dat is algemene informatie over het landbouwtype van deze streek; we weten nog niet hoe het bedrijf waarop Rinze als zetmeijer werkte precies was ingericht.

Een latere beschrijving uit 1882 noemt Huizum de “moestuin van Leeuwarden” en beschrijft langs het Huizumerpad grote tuinen en vruchtbare moestuinen, terwijl de Schrans de verbinding met Leeuwarden vormde. Deze beschrijving is enkele tientallen jaren jonger dan Rinzes verblijf en mag daarom niet rechtstreeks op zijn huishouden worden geprojecteerd. Zij laat wel zien dat het overgangsgebied tussen stad, tuinen en landbouwgrond ook later in de negentiende eeuw nog herkenbaar was.

Huizum was ook een familiedorp

Rinze en Tietje kwamen in Huizum niet in een onbekende omgeving terecht. Tietjes moeder Nieske Tjeerds Bruinsma woonde bij haar overlijden in 1829 in Huizum. Tietje zelf werd datzelfde jaar in de volkstelling van Huizum geregistreerd. Haar broer Tjeerd Hillebrands Hooghiemstra overleed in 1835 te Huizum; in zijn nalatenschap wordt hun vader Hillebrand als werkman te Huizum genoemd. Ook een zuster werkte er als naaister. Aan Rinzes kant woonde zijn broer Sytze Reids Bearda als landbouwer in Huizum; hij overleed daar in 1842.

De band met Huizum liep aan Rinzes moederskant zelfs veel verder terug. Zijn voorouders Sybren Jouckes en diens zoon Oege Sybrens waren in de zeventiende eeuw boeren op of rond de boerenplaats Rijsens onder Huizum. Oege Sybrens overleed er in 1692. Huizum was voor deze familie dus al vele generaties vóór Rinze een bekende woon- en werkomgeving.

De kinderen gingen naar school

Het bevolkingsregister van Leeuwarden over 1848-1859 geeft een bijzonder inkijkje in het onderwijs van het gezin. Bij Hillebrand, Martje, Nieske en Jeltje staat in de kolom beroep of middelen van bestaan “schoolleerling” of een herhalingsteken dat naar diezelfde aanduiding verwijst. Daarmee staat vast dat deze vier kinderen gedurende de looptijd van dit register onderwijs volgden. Omdat het register tussen 1848 en 1859 werd bijgehouden, is niet vast te stellen of alle vier de vermeldingen uit precies hetzelfde jaar dateren.

De jongste dochter Sytske, geboren in mei 1848, staat zonder beroep of bezigheid vermeld. Zij was bij het begin van het register nog een baby. Uit deze registratie kan daarom niet worden afgeleid of zij enkele jaren later ook naar school ging. Ook bij de oudste zoon Reid staat geen vermelding als schoolleerling.

Van Rinze en Tietje zelf zijn geen schoolinschrijvingen gevonden. Wel weten we dat onderwijs in Huizum al eeuwen bestond. Volgens het Historisch Centrum Leeuwarden kregen kinderen er in het begin van de negentiende eeuw les in een schooltje op het kerkhof bij de dorpskerk; in 1847 kwam er een nieuw schoolgebouw. Dat bewijst niet dat de kinderen van Rinze en Tietje juist in Huizum naar school gingen; hun woonadres hoorde administratief bij Leeuwarden.

Kunnen schrijven

Van Rinze hebben we rechtstreeks bewijs dat hij zijn naam kon schrijven. Bij de aangifte van de geboorte van dochter Martje in 1837 tekenden zowel Rinze als zijn broer Sytze de akte. Bij de geboorteaangifte van dochter Jeltje in 1844 trad Tietjes vader Hillebrand Klazes Hooghiemstra als getuige op en ook hij ondertekende de akte. Dat laat zien dat deze drie mannen uit twee generaties in ieder geval hun eigen naam konden schrijven. Het bewijst niet dat zij uitgebreid onderwijs hadden gevolgd of gemakkelijk langere teksten konden lezen en schrijven. Over Tietjes eigen lees- en schrijfvaardigheid geven de tot nu toe gevonden bronnen geen zekerheid.

Kindersterfte

Ook in dit gezin kwam kindersterfte voor. Hun zoon Hillebrand werd op 23 februari 1835 in Leeuwarden geboren en overleed daar op 6 juli 1841, zes jaar oud. Toen op 12 augustus 1842 opnieuw een zoon werd geboren, kreeg ook hij de naam Hillebrand. Het opnieuw gebruiken van de naam van een overleden kind kwam vaker voor. De tweede Hillebrand bereikte de volwassen leeftijd en overleed in 1898, 55 jaar oud.

Hun kinderen

• Reid Rinzes Beärda, geboren op 20 april 1833 in Leeuwarden. Hij trouwde in 1862 met Trijntje Gerrits Rijpstra en in 1879 met Janke Johans de Schiffart. Hij werkte later onder meer als werkman en fabrieksarbeider en overleed op 10 maart 1918 te Huizum.
• Hillebrand Rinzes Bearda, geboren op 23 februari 1835 in Leeuwarden en daar overleden op 6 juli 1841, zes jaar oud.
• Martje Beärda, geboren op 23 februari 1837 in Leeuwarden en overleden op 19 februari 1903 in Oudkerk. Zij trouwde in 1863 met Pieter van Zuiden.
• Nieske Beärda, geboren op 2 maart 1839 in Leeuwarden. Zij trouwde in 1868 met Lammert Palma en overleed op 3 april 1900 in Huizum.
• Hillebrand Beärda, geboren op 12 augustus 1842 in Leeuwarden en overleden op 24 mei 1898 in Leeuwarden. Hij trouwde in 1873 met Dieuwke Hoekstra.
• Jeltje Beärda, geboren op 20 mei 1844 in Leeuwarden en overleden op 16 juli 1918 in Leeuwarden. Zij woonde toen in Huizum en was gehuwd met Pieter Kuipers.
• Sytske Beärda, geboren op 2 mei 1848 in Leeuwarden. Zij bleef ongehuwd, werkte als naaister en overleed op 26 november 1916 in Huizum.

Rinze als toeziend voogd

Rinze droeg ook verantwoordelijkheid binnen de grotere familie. Na het overlijden van zijn moeder Martjen in 1833 trad hij op als toeziend voogd over zijn nog minderjarige zuster Tetje. In 1853 vervulde hij dezelfde rol voor Pieter, Reid, Hein en Martje, de minderjarige kinderen van zijn overleden broer Sytze Reids Bearda en Dieuwke Pieters de Jong. Als toeziend voogd hield hij toezicht op de belangen van de minderjarigen en op het beheer door hun voogd.

Rinzes overlijden

Rinze overleed op 21 augustus 1858 om half zeven 's avonds in Leeuwarden. Hij was 54 jaar oud. Zijn overlijdensakte noemt hem landbouwer, geboren in Goutum, wonend in Leeuwarden en echtgenoot van Tietje Hillebrands Hooghiemstra. Zijn ouders worden vermeld als Reid Rinzes Beärda en Martje Sytzes, beiden overleden. Uit zijn memorie van successie blijkt dat hij geen onroerend goed naliet.

Tietje als weduwe en zetmeijer

Na Rinzes overlijden in augustus 1858 bleef Tietje nog bijna 36 jaar leven. Het bevolkingsregister van Leeuwarden over 1859-1876 geeft een belangrijk nieuw detail: Tietje staat daarin als weduwe van Bearda én als zetmeijer vermeld. Zij nam dus na het overlijden van Rinze zelf nog enige tijd een rol in de agrarische bedrijfsvoering op zich. Hoe lang zij als zetmeijer werkte en of zij precies hetzelfde bedrijf voortzette als Rinze, is uit het register niet vast te stellen.

Twee zussen in één huishouden

In 1860 veranderde het huishouden opnieuw. De oudste zoon Reid was in juli naar Teerns vertrokken. Op 4 september 1860 werd Tietjes ongehuwde zuster Jeltje Hillebrands Hooghiemstra vanuit Wirdum op het adres ingeschreven. Tietje was toen 55 jaar en haar zuster ongeveer 62 jaar. Op dat moment stonden nog vijf kinderen bij Tietje ingeschreven: Martje van 23, Nieske van 21, Hillebrand van 18, Jeltje van 16 en Sytske van 12 jaar.

Jeltje Hillebrands Hooghiemstra had al een lang werkzaam leven achter zich. In 1829 werd zij als dienstmeid in Lekkum vermeld en in 1851 opnieuw als dienstmeid, toen in Leeuwarden. Haar komst betekende dat de weduwe Tietje niet de enige volwassen vrouw in het huishouden was. Welke taken de twee zussen precies verdeelden, vertellen de bronnen niet. Het huishouden bestond echter nog uit meerdere kinderen en Tietje werd zelf als zetmeijer geregistreerd, zodat er naast het gewone huishoudelijke werk ook agrarisch werk of bedrijfsbeheer moet zijn geweest.

In 1864 wordt Tietje opnieuw als weduwe van Rinze genoemd. Zij was toen voogd over de nog minderjarige Hillebrand, Jeltje en Sytske. Reid en Martje waren inmiddels gehuwd; Nieske werd afzonderlijk als volwassen dochter in Leeuwarden vermeld. In latere bevolkingsregisters komt Tietje zowel in Leeuwarden als in Huizum voor.

De laatste jaren in Huizum

Volgens een eerdere genealogische notitie zou Tietje later bij haar dochter Jeltje Beärda en schoonzoon Pieter Kuipers in Huizum hebben ingewoond. De oorspronkelijke bevolkingsregistratie waarop die mededeling berust, is op dit moment niet opnieuw teruggevonden. Deze inwoning is daarom onder voorbehoud opgenomen.

Zeker is dat Tietje op 31 maart 1894 om drie uur 's middags in Huizum overleed, 89 jaar oud. Haar overlijdensakte vermeldt dat zij daar woonde in huis nummer 132. Zij werd toen als zonder beroep vermeld. De akte noemt haar weduwe van Rinze Bearda en dochter van Hilbrand Klaas Hooghiemstra en Nieske Bruinsma. Of huis nummer 132 op dat moment ook het woonadres van dochter Jeltje en Pieter Kuipers was, is nog niet bewezen.

Wat nog niet precies bekend is

De bronnen geven een steeds duidelijker beeld van het gezin, maar enkele details zijn nog niet bewezen. Het bevolkingsregister noemt wijk L, huis 207, met de aanduiding “Aan de Schrans, overzet” en verwijst daarnaast naar nummer 208 op andere bladen. Daarmee is de woonomgeving goed te plaatsen, maar nog niet bewezen dat huis 207 het overzettershuis zelf was. Ook de precieze ligging en bedrijfsvoering van de in 1834 gehuurde zathe met land moet nog uit de volledige notariële akte en het kadaster worden bepaald. De latere inwoning van Tietje bij dochter Jeltje en schoonzoon Pieter in Huizum blijft voorlopig onder voorbehoud, evenals de vraag of huis nummer 132 in 1894 hun gezamenlijke woonadres was.