Sybren Jouckes
(ca. 1595/1600 - 1658/1676)
Gats Sickesdr
(? - 1638)

Opgroeien in een boerenfamilie rond Goënga

Sybren werd waarschijnlijk tussen 1595 en 1600 geboren. Zijn vader was Joucke Aenes en zijn moeder Hijlck Hanckes. Joucke was boer in de omgeving van Goënga en gebruikte en verhuurde land. In 1637 werd Sybren bij zijn inschrijving als burger van Sneek zelf als afkomstig uit Goënga vermeld. Een doopinschrijving van Sybren is niet gevonden, zodat zijn precieze geboorteplaats niet vaststaat.

Van het gezin waarin Sybren opgroeide kennen we ook zijn broer en zusters. Aaff werd in 1590 in Sneek gedoopt en Katrina in 1594. Daarnaast was er broer Jorrit, die later boer te Stiens werd. Sybren groeide dus op met in ieder geval Aaff, Katrina en Jorrit. Aaff en Katrina waren waarschijnlijk ouder dan hij; van Jorrit is het geboortejaar nog niet vastgesteld.

Ook de woonomgeving van het ouderlijk gezin is gedeeltelijk te volgen. Een Joucke Aenezn die zeer waarschijnlijk zijn vader was, werd in 1590 als afkomstig uit Offingawier in het burgerboek van Sneek opgenomen. In 1592 woonde Joucke in IJsbrechtum en later wordt hij herhaaldelijk te Goënga genoemd. Sybrens jeugd speelde zich daarmee waarschijnlijk af in de agrarische dorpen direct rond Sneek. Het boerenbedrijf, landhuur en het gebruik van gras- en weiland waren in zijn ouderlijk gezin vertrouwde zaken. Later koos Sybren zelf eveneens voor het boerenbedrijf.

Gats had al een gezin gehad

Gats Sickesdr was vóór haar huwelijk met Sybren getrouwd met Oege Haenties, die in de bronnen ook Oege Hanckes wordt genoemd. Uit dat huwelijk zijn twee kinderen bekend: Trijntje Oeges en Sicke Oeges. Oege leefde in 1616 nog. Omdat Gats omstreeks 1620 als weduwe met Sybren trouwde, moet hij tussen 1616 en dat tweede huwelijk zijn overleden.

Gats had bovendien eigen financiële belangen. Een hypotheekinschrijving uit 1618 gaat terug op een schuld uit 1610 van 250 goudgulden tegen 6,5 procent rente. Rienck Eepes uit Sneek trad daarbij op als curator over Gats. Op 14 mei 1616 ontving Oege Haenties 150 goudgulden met rente in mindering op deze lening. De akte laat daarmee zien dat voor Gats al vóór haar huwelijk met Sybren een afzonderlijke geldvordering werd beheerd.

Sybren en Gats kregen vier bekende kinderen

Sybren en Gats trouwden waarschijnlijk omstreeks 1620. Uit hun huwelijk zijn vier kinderen bekend: Oege, Aene, Aetske en Hijlck. Oege werd omstreeks 1625 geboren. Van de geboortejaren van de andere drie kinderen is nog geen betrouwbare registratie gevonden.

Het gezin bestond daarmee niet alleen uit Sybren, Gats en hun gezamenlijke kinderen. Gats bracht ook kinderen uit haar eerste huwelijk mee. Hoe lang alle kinderen daadwerkelijk in hetzelfde huis woonden, is niet uit één bron af te lezen.

Van Heeg naar Sneek

In januari 1636 deed Gats in Heeg belijdenis. Zij werd daarbij als vrouw van Sybren aangeduid. In juni 1637 kwam zij met attestatie van Heeg naar Sneek. Een maand later, op 13 juli 1637, werd Sybren burger van Sneek; in het burgerboek staat dat hij uit Goënga kwam.

In dezelfde periode hadden Sybren en Gats een aanzienlijke vordering op een echtpaar in Goënga. Een schuld uit 1637, later in het hypotheekboek ingeschreven, bedroeg 500 goudgulden tegen zes procent rente. De bronnen laten dus een gezin zien dat naast het boerenwerk ook geld uitleende of tegoeden had uitstaan.

Gats overleed in 1638

Op 16 september 1637 maakte Gats in Sneek haar testament. Het jaar daarop overleed zij daar. Op 29 december 1638 werd haar nalatenschap gescheiden. Daarmee bleef Sybren als weduwnaar achter met de kinderen uit hun huwelijk en met verplichtingen tegenover hun moederlijke erfdeel.

Uit de latere goederenstaat van Sybren blijkt dat hij volgens deze scheiding nog £ 1302-6-0 aan zijn kinderen bij Gats verschuldigd was. Dat geld hoorde dus niet vrij tot Sybrens eigen vermogen: het was het aandeel van de kinderen uit de nalatenschap van hun moeder.

Een nieuw huwelijk en een verhuizing naar Rijsens

In of kort voor 1642 trouwde Sybren opnieuw. Zijn tweede vrouw was Trijntje Reiners, weduwe van Hans Claesz. Trijntje woonde met haar kinderen op een grote boerenplaats onder Huizum. De boedelstukken noemen die plaats Rijsens of Risens.

Sybren ging na het huwelijk op deze boerenplaats wonen en werd daar boer. Waarschijnlijk gingen ook de kinderen die nog bij hem thuis woonden mee, maar de boedelakte noemt niet ieder kind afzonderlijk als bewoner. Wel bleef hun moederlijk erfdeel uit de nalatenschap van Gats apart in Sybrens administratie staan.

Trijntje Reiners uit Huizum en haar kinderen

Rijsens: de naam van de boerenplaats

Rijsens moet niet als een dorp bij Huizum worden voorgesteld. De bronnen spreken van Hans Claesz die "te Rijsens onder Huizum" woonde, van een "huizinge te Rijsens" en in het stemkohier van Huizum van stem 15 "op Risens". Daarmee wordt de naam rechtstreeks verbonden met een huis, het erf en de bijbehorende landerijen.

De bronnen maken niet helemaal duidelijk of Rijsens strikt de naam van het huis zelf was of van de volledige boerenplaats met haar land. Voor deze pagina is daarom de boerenplaats Rijsens onder Huizum de veiligste formulering. De spelling wisselt tussen Rijsens en Risens. Er is geen aanwijzing dat hiermee Rijssen in Twente wordt bedoeld.

Hoe zag het leven op Rijsens eruit?

De boedel van 1642 maakt het dagelijks leven op de boerderij ongewoon concreet. Het huis op Rijsens was acht vakken lang. Bij de boerderij hoorden grote oppervlakten land. In de verschillende posten wordt samen ongeveer 92¾ pondemaat genoemd die door het huishouden werd gebruikt, al was niet al die grond volledig eigendom van Sybren en Trijntje.

Sybren bracht bij zijn huwelijk zelf veertien koeien, een hokkeling, boerengereedschap en een schip in. De verzorging en het melken van het vee, het hooien voor de winter, het onderhouden van sloten en land en het vervoeren van mensen of goederen over water zullen daardoor vaste onderdelen van het boerenleven zijn geweest. De bronnen vermelden niet welke zuivelproducten zij maakten of welke gewassen zij verbouwden; daarover wordt daarom niets specifieks aangenomen.

Het schip is goed te begrijpen in het waterrijke gebied rond Huizum en de Potmarge. Wegen waren niet de enige verbinding. Voor een boerderij met verspreide landerijen kon vervoer over water praktisch zijn voor hooi, veevoer, turf, mest of andere goederen, maar de bewaarde boedel vermeldt niet waarvoor Sybrens schip precies werd gebruikt.

Een groot samengesteld gezin

Trijntje had uit haar huwelijk met Hans Claesz vijf kinderen: Claes, Reijner, Jan, Aucke en Antie. Toen Sybren omstreeks 1642 met haar trouwde, kreeg hij er dus vijf stiefkinderen bij. Voor deze kinderen bleef Trijntje moeder en wettelijke voogdes; bij de boedelafwikkeling werden hun rechten uit de nalatenschap van Hans afzonderlijk geregeld.

Uit Sybrens huwelijk met Gats zijn vier kinderen bekend: Oege, Aene, Aetske en Hijlck. Hijlck overleed tussen 1638 en 1642. Oege en Aene leefden in 1642 nog. Van Aetske is niet vastgesteld of zij toen nog leefde of waar zij woonde. Voor zover het samengestelde gezin rond 1642 uit de beschikbare gegevens is te volgen, waren er daarmee zeven kinderen: Oege en Aene van Sybren en de vijf kinderen van Trijntje. Aetske blijft daarbij buiten de telling omdat haar verblijf in 1642 niet is vastgesteld.

Hoe de onderlinge verhoudingen in het dagelijks leven waren, weten we niet. De juridische stukken laten wel zien dat de vermogens van de verschillende kinderen zorgvuldig uit elkaar werden gehouden. De kinderen van Hans behielden rechten uit de nalatenschap van hun vader, terwijl Sybren nog een afzonderlijke schuld had aan zijn eigen kinderen uit Gats' nalatenschap.

Sybren bracht zelf een aanzienlijk boerenbezit mee

Op 27 mei 1642 werd vastgelegd welke goederen Sybren in zijn huwelijk met Trijntje inbracht. Naast het vee, het schip en de werktuigen waren er goud en zilver en verschillende schulden en vorderingen. Op 1 juli werd zijn netto inbreng berekend op £ 1420.

De boerderij zelf was afkomstig uit Trijntjes eerste huwelijk. Hans Claesz was in 1640 eigenaar en gebruiker van Huizum stem 15 en had in 1638 voormalige kloosterlanden van het Barraconvent gekocht. Bij de boedelscheiding werden de goederen tegen taxatiewaarde aan Trijntje en Sybren overgedragen. Sybren kwam dus niet op een lege plaats terecht: hij stapte in een bestaand en groot boerenbedrijf.

In 1658 werd de huur opgezegd

Op 21 januari 1658 zegden de erfgenamen van Hans Clasen de huur aan Sybren Jouckes op, ingaande met Sint-Pieter. Sybren leefde toen nog. Wat hij daarna precies deed en waar hij zijn laatste jaren woonde, is nog niet rechtstreeks vastgesteld. A.L. Hempenius vermeldt dat hij vóór 1676 te Huizum was overleden.

De naam Rijsens verdween niet met Sybren. Zijn zoon Oege Sybrens woonde later opnieuw in Huizum op Rijsens en overleed daar in 1692. Ook in de achttiende eeuw wordt de naam nog gebruikt voor boeren die met Huizum stem 15 verbonden waren. Daarmee bleef Rijsens gedurende meerdere generaties een herkenbare naam voor deze boerenplaats.

Hun kinderen

• Oege Sybrens, geboren omstreeks 1625. Hij werd boer en overleed in december 1692 te Huizum, op Rijsens.
• Aene Sybrens. Hij overleed op 16 oktober 1669 te Stiens.
• Aetske Sybrens. Over haar verdere levensloop is op deze pagina nog weinig vastgesteld.
• Hijlck Sybrens. Volgens de verzamelde genealogische gegevens overleed zij tussen 1638 en 1642.

Levensloop van Sybren en Gats

ca. 1590	Gats Sickesdr wordt in de genealogische reconstructie omstreeks deze tijd geplaatst; een geboorteakte is niet gevonden.
ca. 1595/1600	Sybren wordt geboren als zoon van Joucke Aenes en Hijlck Hanckes. Hij groeit op met in ieder geval Aaff, Katrina en Jorrit, in de omgeving van Sneek en Goënga.
vóór 1616	Gats trouwt met Oege Haenties/Hanckes.
vóór ca. 1620	Uit Gats' eerste huwelijk zijn Trijntje Oeges en Sicke Oeges bekend.
1616	Oege Haenties wordt nog in leven genoemd.
1616-1620	Oege Haenties overlijdt; de precieze datum is niet gevonden.
ca. 1620	Gats trouwt met Sybren Jouckes.
ca. 1625	Hun zoon Oege Sybrens wordt geboren.
ca. 1620-1638	Ook hun kinderen Aene, Aetske en Hijlck worden geboren.
1636	Gats doet in Heeg belijdenis en wordt als vrouw van Sybren vermeld.
1637	Gats verhuist met attestatie naar Sneek. Sybren wordt burger van Sneek en wordt daarbij als afkomstig uit Goënga vermeld.
1637	Gats maakt op 16 september haar testament.
1638	Gats overlijdt te Sneek. Op 29 december wordt haar nalatenschap gescheiden.
1638-1642	Dochter Hijlck overlijdt volgens de genealogische gegevens in deze periode.
1642	Sybren hertrouwt met Trijntje Reiners en gaat als boer op de boerenplaats Rijsens onder Huizum wonen. Trijntje brengt vijf kinderen mee. Samen met Sybrens zoons Oege en Aene zijn daarmee zeven kinderen in het samengestelde gezin te volgen; van Aetskes verblijf in 1642 is niets vastgesteld.
1642	Sybrens eigen goederen worden beschreven: onder meer veertien koeien, een hokkeling, een schip en boerengereedschap.
1658	De erfgenamen van Hans Clasen zeggen Sybren de huur op, ingaande met Sint-Pieter.
1658-1676	Sybren overlijdt. De exacte datum is niet gevonden.

Onderzoek en bronverantwoording

Een belangrijk vertrekpunt is A.L. Hempenius, die deze familielijn in 1973 publiceerde in het Genealogysk Jierboek. Hij plaatst Sybrens geboorte omstreeks 1595. Pieter Nieuwland houdt ongeveer 1600 aan en noemt Goënga. Omdat een doopinschrijving ontbreekt, is bovenaan ca. 1595/1600 gebruikt.

Hempenius vermeldt ook het eerdere huwelijk van Gats met Oege Haenties en de kinderen Trijntje en Sicke Oeges. De hypotheekinschrijving uit 1618, die teruggaat op de geldvordering uit 1610 en een betaling in 1616, geeft daarnaast rechtstreeks inzicht in Gats' eigen financiële belangen.

Voor de aanduiding Rijsens zijn vooral de stukken uit 1642 van belang. De boedel van Hans Claesz noemt een "huizinge te Rijsens" en land dat onder die huizinge behoorde. Hans wordt in 1640 bij Huizum stem 15 aangeduid als gebruiker en eigenaar "op Risens". De bronnen geven geen aanwijzing voor een afzonderlijk dorp Rijsens. Ze gebruiken de naam voor het erf of de boerenplaats met de bijbehorende landerijen. Daarom wordt hier gesproken van de boerenplaats Rijsens onder Huizum.

De beschrijving van het dagelijks boerenwerk is een voorzichtige reconstructie uit goederen die daadwerkelijk in 1642 worden genoemd: veertien koeien, een hokkeling, boerengereedschap, een schip en omvangrijke landerijen. De bronnen zeggen niet welke zuivelproducten of gewassen het gezin produceerde.