Oude Friese maten en geld

In de familieakten komen pondematen, einsen, morgens, goudguldens, Carolusguldens, stuivers en andere rekeneenheden voor. De waarden hieronder zijn bedoeld om de omvang begrijpelijk te maken. Bij oude landmaten is een moderne omzetting altijd een benadering; bij geld is een exact eurobedrag meestal niet verantwoord.

Pondemaat en einse

De later gestandaardiseerde Friese pondemaat bedraagt 36,7436 are, oftewel ongeveer 0,3674 hectare of 3.674 m². Eén pondemaat bestaat uit 12 einsen. Eén einse is dus ongeveer 306 m² volgens die latere standaard.

Oude oppervlakte	Moderne indicatie	Komt voor bij
1 pondemaat	ca. 0,367 ha / 3.674 m²	algemene basismaat
3 pondemaat	ca. 1,10 ha	bezit Hancke bij Scharnegoutum
9 pondemaat	ca. 3,31 ha	land Hancke te Goënga
9 pondemaat + 2 einsen	ca. 3,37 ha	geërfd land van de grootmoeder
13 pondemaat	ca. 4,78 ha	tijdens huwelijk Hancke verworven
14 pondemaat	ca. 5,14 ha	aankoop Hancke
62 pondemaat	ca. 22,8 ha	Jorrit en Foppe in 1511
92¾ pondemaat	ca. 34,1 ha	land in gebruik rond Rijsens
100 pondemaat	ca. 36,7 ha	latere omvang van een sate bij Rijsens

De koningsroede en pondemaat werden pas in de negentiende eeuw nauwkeurig aan het metrieke stelsel gekoppeld. Voor zestiende-eeuwse vermeldingen is 'ongeveer' daarom essentieel.

Morgen

De morgen kwam in Friesland vooral op Het Bildt voor. In de Encyclopedie van Friesland wordt één morgen op 92 are gesteld, ongeveer 0,92 hectare, gelijk aan 600 vierkante koningsroeden. Daarmee is één morgen ongeveer 2½ later gestandaardiseerde pondemaat. Ook hier kunnen oudere lokale toepassingen afwijken.

Goudgulden en Carolusgulden

In Friese historische uitgaven wordt gg gebruikt voor goudgulden en cg/cgl voor Carolusgulden. Een goudgulden werd op 28 stuivers gerekend; een Carolusgulden op 20 stuivers. Eén stuiver kon in deze boekhouding verder in 16 penningen worden verdeeld.

Bedrag	Rekenwaarde	Toelichting
gg 100	2.800 stuivers	een veel voorkomende obligatie bij Hancke
gg 200	5.600 stuivers	bijvoorbeeld Jouckes lening uit 1604
gg 500	14.000 stuivers	vordering van Sybren en Gats in 1637
gg 572	16.016 stuivers	Jouckes verplichting voor twee fennen
gg 1079-6-10	meer dan 30.000 stuivers	netto nalatenschap Hancke volgens de rekening van 1606

Waarom geen vast eurobedrag?

Een gulden uit 1600 kan niet betrouwbaar met één vaste factor naar euro's worden omgerekend. Lonen, grondprijzen, voedselprijzen en de waarde van duurzame goederen ontwikkelden zich onderling heel anders. Een bedrag dat gemeten naar loon vele honderden werkdagen vertegenwoordigt, kan gemeten naar graan, grond of zilver een andere moderne uitkomst geven.

Daarom geven de familiepagina's het oorspronkelijke bedrag en, waar nuttig, de onderverdeling in stuivers. Als alleen grove schaal kan worden bedacht dat daglonen in de vroegmoderne Nederlanden vaak in tientallen stuivers en niet in tientallen guldens werden uitgedrukt. Een obligatie van honderden goudguldens was dus geen bedrag van enkele werkdagen.

Het teken £ en andere notaties

In Sybrens goederenstaat worden bedragen als £ 1302-6-0 en £ 1420 genoteerd. Omdat het teken en de onderverdeling per bron en boekhoudtraditie moeten worden gecontroleerd, is op de familiepagina de oorspronkelijke notatie behouden. Hetzelfde geldt voor afkortingen als Phg wanneer de betekenis in de specifieke akte niet volledig is gecontroleerd.