Een zak bonen in Oenkerk
Aatje Freerks als getuige in augustus 1773

Terug naar Oege Sikkes, Sytske Jans en Aatje Freerks

Aatje was ongeveer zestig jaar

Op 17 augustus 1773 verscheen Aatje Freerks in het informatieboek van het nedergerecht Tietjerksteradeel. Zij werd omschreven als ongeveer zestig jaar oud, weduwe van Oege Sickes en wonend te Oenkerk. Uit andere bronnen weten we dat zij vanaf 1772 in de speciekohieren op Oenkerk 14-lk werd vermeld en ondersteuning ontving.

Haar verklaring gaat niet over een grote gebeurtenis, maar juist over een klein voorval uit het dagelijkse dorpsleven. Daardoor komen Aatje en verschillende mensen uit haar omgeving veel dichterbij dan in een doop- of trouwregister.

11 augustus 1773: werk bij de stal

Volgens Aatje was zij op 11 augustus samen met Otte Wybrens en Gertje Rinses bezig een voer hooi op een bult buiten het huis te brengen. De bron laat niet zien of zij voor één gezamenlijk huishouden werkten of elkaar alleen hielpen. Wel is duidelijk dat de drie die dag samen bezig waren met het verwerken en opslaan van hooi.

Tijdens dat werk zagen zij Pytter Wybrens in de tuin of hovinge van de weduwe van Minne Minnes. Pytter sleepte een zak mee. Aatje en haar gezelschap gingen erop af. Ook Luitjen Alberts kwam erbij. In de zak zaten volgens de verklaring "bone puilen", bonenpeulen.

Wat Aatje zelf zag

Aatje was voorzichtig in haar verklaring. Zij zei dat zij Pytter bij de tuin en met de zak had gezien, maar zij verklaarde uitdrukkelijk niet te hebben gezien dat hij de bonen zelf had geplukt. Dat onderscheid is belangrijk: haar verklaring plaatste hem bij de zak, maar bewees volgens haar eigen waarneming niet dat hij de bonen uit de tuin had genomen.

Onder de verklaring zette Aatje geen geschreven naam. Zij tekende met een kruisje. Daarmee hebben we van haar geen handtekening in letters, maar wel een persoonlijk kruismerk uit een concrete gerechtelijke akte.

Gertje Rinses zag meer

Gertje Rinses was 26 jaar en de vrouw van Gerryt Wybes, meester-timmerman te Oenkerk. Zij was samen met Aatje en Otte bij het hooi. Gertje verklaarde dat Pytter Wybrens naast de weduwe van Minne Minnes woonde. Anders dan Aatje zei Gertje dat zij wel had gezien dat Pytter bonen plukte.

Dat verschil tussen de verklaringen is waardevol. De getuigen vertelden niet simpelweg hetzelfde verhaal na. Aatje beperkte zich tot wat zij naar eigen zeggen daadwerkelijk had gezien; Gertje legde een belastender verklaring af.

Otte Wybrens en Luitjen Alberts

Otte Wybrens was negentien jaar oud en woonde bij de weduwe van Klaas Pytters te Giekerk. Hij was die dag samen met Aatje en Gertje bij het hooi. Ook Otte zette bij zijn verklaring een kruisje.

Luitjen Alberts was pas dertien jaar. Hij woonde bij zijn vader Albert Jans in Oenkerk. Toen Aatje, Gertje en Otte op Pytter afgingen, kwam Luitjen eveneens bij het gezelschap. Hij legde later ook een verklaring af.

Pytter Wybrens ontkende

Op 18 augustus werd ook Pytter Wybrens gehoord. Hij was toen 69 jaar oud, woonde te Oenkerk en wordt in het stuk als gedetineerde aangeduid. Pytter ontkende dat hij bonen uit de tuin van de weduwe van Minne Minnes had gestolen.

Volgens zijn eigen verklaring was hij in de tuin op zoek naar eieren van zijn kippen. De bonen in de zak zouden uit zijn eigen tuin afkomstig zijn. Hij beweerde bovendien dat Luitjen Alberts de zak in de tuin van de weduwe van Minne Minnes had gebracht. Ook ontkende hij de bewering dat zijn vrouw op de uitkijk zou hebben gestaan.

Daarmee staan in het informatieboek verschillende lezingen naast elkaar. Aatje had het plukken niet gezien, Gertje zei van wel en Pytter ontkende de beschuldiging. In het hier gebruikte uittreksel staat geen eindvonnis. Daarom kan uit deze pagina niet worden geconcludeerd dat Pytter daadwerkelijk schuldig is bevonden.

Wie worden in het verhaal genoemd?

Naam	Wat de bron vermeldt	Rol in het voorval
Aatje / Attje Freerks	Ongeveer 60 jaar, weduwe van Oege Sickes, wonend te Oenkerk.	Getuige; hielp met het hooi en zag Pytter met de zak. Tekende met een kruisje.
Otte Wybrens	19 jaar, wonend bij de weduwe van Klaas Pytters te Giekerk.	Was samen met Aatje en Gertje bij het hooi; getuige; tekende met een kruisje.
Gertje Rinses	26 jaar, vrouw van Gerryt Wybes.	Was bij het hooi en verklaarde dat zij Pytter bonen had zien plukken.
Gerryt Wybes	Meester-timmerman te Oenkerk.	Echtgenoot van Gertje; niet als ooggetuige in het uittreksel gehoord.
Luitjen Alberts	13 jaar, wonend bij zijn vader Albert Jans te Oenkerk.	Kwam bij het gezelschap en legde een verklaring af.
Albert Jans	Wonend te Oenkerk.	Vader van Luitjen.
Pytter Wybrens	69 jaar, wonend te Oenkerk.	Gedetineerde en beschuldigde; ontkende het plukken en gaf een andere verklaring.
Weduwe van Minne Minnes	Wonend te Oenkerk.	De tuin waarin het voorval volgens de getuigen plaatsvond.
Weduwe van Klaas Pytters	Wonend te Giekerk.	Bij haar woonde de 19-jarige Otte Wybrens.

Aatjes woonomgeving

In de speciekohieren wordt Aatje vanaf 1772 als hoofdbewoner van Oenkerk 14-lk vermeld. Zij was gealimenteerd. In de jaren 1772-1775 was Jan Reiners eigenaar van het perceel. Vanaf 1776 was Egbert Jacobs eigenaar. Egbert was in 1774 getrouwd met Aatjes dochter Grietje Oeges. De gerechtelijke verklaring uit 1773 valt dus precies in de eerste jaren waarin Aatje als weduwe in Oenkerk werd geregistreerd.

Een online ontsluiting van de speciekohieren van Oenkerk laat daarnaast zien dat de namen Minne Minnes en Albert Jans in de plaatselijke bewonersadministratie voorkomen. Dat ondersteunt de lokale context, maar is op zichzelf niet voldoende om zonder controle iedere gelijknamige vermelding met de personen uit het informatieboek gelijk te stellen.

Wat dit kleine verhaal vertelt

De akte laat Aatje zien buiten de gebruikelijke genealogische momenten van geboorte, huwelijk en overlijden. Op ongeveer zestigjarige leeftijd werkte zij nog mee aan het binnenhalen of opslaan van hooi. Zij bewoog zich in een kring van mensen uit Oenkerk en Giekerk: een jonge man van negentien, de vrouw van een timmerman, een jongen van dertien, buren en andere dorpsbewoners. Toen het gerecht haar ondervroeg, maakte zij bovendien duidelijk onderscheid tussen wat zij wel en niet met eigen ogen had gezien.

Juist daardoor is de verklaring waardevol. Ze bewijst niet hoe het incident met de bonen uiteindelijk juridisch afliep, maar geeft wel een zeldzaam beeld van een gewone werkdag, de mensen in Aatjes omgeving en haar eigen optreden als getuige.

Levensloop rond het voorval

1767-1771	Aatje wordt als weduwe van Oege Sikkes op Giekerk nr. 42 vermeld en ontvangt ondersteuning.
1772	Aatje wordt hoofdbewoner op Oenkerk 14-lk.
11 augustus 1773	Aatje, Otte Wybrens en Gertje Rinses brengen een voer hooi op een bult; het voorval bij de tuin van de weduwe van Minne Minnes vindt plaats.
17 augustus 1773	Aatje legt haar verklaring af. Zij is ongeveer zestig jaar en tekent met een kruisje.
18 augustus 1773	Pytter Wybrens wordt als gedetineerde gehoord en ontkent de beschuldiging.
1774	Aatjes dochter Grietje Oeges trouwt met Egbert Jacobs.
1776	Egbert Jacobs wordt eigenaar van Oenkerk 14-lk, waar Aatje blijft wonen.
tot 1800	Aatje blijft in de speciekohieren bij Oenkerk 14-lk vermeld.

Nog uit te zoeken

• De volledige scan van blad 106 en de aansluitende bladzijden van het informatieboek.
• Of er een afzonderlijk vonnis of vervolgproces tegen Pytter Wybrens bewaard is gebleven.
• De exacte ligging van de tuin van de weduwe van Minne Minnes en de woningen van de betrokkenen.
• Of de gelijknamige personen in de speciekohieren met zekerheid aan de personen uit deze verklaringen kunnen worden gekoppeld.
• De precieze betekenis van de notitie die in de samenvatting bij de weduwe van Minne Minnes staat en die nog aan de originele scan moet worden getoetst.