Jorrit Heresz
(? - vóór 1551)

Jeugd en familie

Over de jeugd van Jorrit Heresz is nog weinig rechtstreeks bekend. Zijn geboortejaar en geboorteplaats zijn niet gevonden. Uit zijn patroniem blijkt dat zijn vader Here heette, maar welke Here dit was en wie Jorrits moeder was, is nog niet vastgesteld. Ook weten we niet welk beroep zijn ouders hadden of waar Jorrit precies opgroeide.

Wel is een broer bekend. Volgens genealogisch onderzoek, onder meer gepubliceerd in het Genealogysk Jierboek 1987, waren Jorrit en zijn broer Foppe in 1511 samen eigenaar van 62 pondemaat land rond het dorp Goënga bij Sneek. Met de later gestandaardiseerde Friese maat is dat ongeveer 22,8 hectare. Voor zo'n vroege vermelding blijft dit alleen een moderne orde van grootte.

Dit is het eerste duidelijke beeld van Jorrit als volwassen man. Hij had toen samen met zijn broer een aanzienlijk grondbezit in de omgeving van Goënga. Of Jorrit daar ook geboren was, blijkt niet uit de bron.

Leven rond Goënga en Goingamieden

Goënga was een oud terpdorp aan de overgang van kleigrond naar het lagere veengebied ten zuidoosten van het dorp. Vanuit Goënga was dit veengebied in de middeleeuwen ontgonnen. Langs een nieuwe bewoningslijn ontstonden boerenplaatsen met lange, smalle stroken land. Deze rij boerderijen groeide uit tot de buurtschap Goëngamieden.

Historisch-geografisch onderzoek beschrijft zulke plaatsen als een boerderij met woning en de bijbehorende landerijen. In Goëngamieden liepen sommige percelen anderhalve tot meer dan twee kilometer door. De Sneeker Oudvaart was belangrijk voor de afwatering en vormde tegelijk de verbinding met Sneek.

Wat voor landbouw was hier mogelijk?

De naam mieden duidt op laaggelegen gras- en hooilanden. Zulke gronden waren nat en werden vooral gebruikt voor gras, hooi en het houden van vee. Ook de bodem van Goënga en Goëngamieden bestaat grotendeels uit klei op veen en de landerijen ten zuidoosten van de oude vaart liggen laag. Dat maakt veeteelt en hooiland voor Goingamieden waarschijnlijker dan grootschalige akkerbouw.

Dat betekent niet dat er rond Goënga helemaal geen akkerbouw was. Op hogere en drogere grond rond het dorp kon bouwland voorkomen. Voor de 62 pondemaat van Jorrit en Foppe weten we bovendien niet precies waar ieder perceel lag. Daarom kan niet worden vastgesteld welk deel als weiland, hooiland of eventueel bouwland werd gebruikt.

Het boerenlandschap maakte wel deel uit van Jorrits leefwereld. Van Jorrit zelf weten we dat hij in 1511 samen met zijn broer Foppe land bezat. Uit latere stukken over zijn erfgenamen blijkt bovendien dat binnen de nalatenschap rechten op een complete boerenplaats voorkwamen: Taepkema sate, met een huis en omliggende landerijen, waarvan delen door pachters werden gebruikt. Daarmee is niet bewezen dat Jorrit deze hele sate tijdens zijn leven persoonlijk bezat, en ook niet dat hij en zijn vrouw samen eigenaar van de volledige boerenplaats waren. Het is aannemelijk dat familieleden naast het verpachten van grond ook zelf land gebruikten. Voor Jorrit zelf is echter nog geen akte gevonden waarin hij uitdrukkelijk als boer of gebruiker van een bepaalde sate wordt aangeduid.

Jorrit in de bronnen

Vanaf de jaren 1530 komt de naam Jorrit Heresz verschillende malen voor in de Quaclappen van het Hof van Friesland. Vermeldingen zijn gevonden in onder meer 1535, 1539, 1542, 1543, 1544 en 1545. De korte indexregels zeggen niet steeds waar de zaak over ging. Ze laten vooral zien dat iemand met deze naam gedurende een reeks jaren in juridische stukken voorkomt.

Het Genealogysk Jierboek 1987 plaatst het overlijden van Jorrit tussen 1545 en 1551. Op 11 april 1551 worden in een Quaclappen-inschrijving de erfgenamen van Jorryt Heros genoemd. Daarmee staat in ieder geval vast dat de Jorrit van deze erfgenamenkring toen niet meer leefde.

Quaclappen, 11 april 1551. De tekst is moeilijk leesbaar; de volledige genealogische passage is nog niet woord voor woord getranscribeerd.

Zijn gezin

De naam van Jorrits vrouw is nog niet vastgesteld. Uit latere stukken wordt wel een groep kinderen en erfgenamen zichtbaar. Here Jorrits is vrijwel zeker een zoon. Goettijen Jorrits, Eelck Jorritsdr en Taets Jorritsdr passen eveneens in deze kinderenkring; voor Eelck is bovendien rechtstreeks bewezen dat Goettijen haar broer was. Trien wordt als erfgename genoemd, maar haar precieze plaats in het gezin is minder duidelijk.

In 1560 wordt Here Jorrits samen met anderen genoemd als erfgenaam van wijlen Jorrit Heres. Op 7 december 1563 trad Jettije Sickis namens zijn vrouw Taets Jorrijts op en tevens voor andere erfgenamen van Jorrit. Een maand later trad Oeds Pieters voor zijn vrouw Trien als erfgenaam op.

Taepkema sate in Goingamieden

De afwikkeling van de nalatenschap laat ook zien in welke omgeving de familie leefde. In januari 1564 wordt Taepkema sate in Goingamieden genoemd: een boerenplaats met een huis en omliggende landerijen. Delen daarvan waren na een eerdere verdeling bij verschillende erfgenamen terechtgekomen.

Een sate was meer dan een los stuk land. Het was een boerenbedrijf met huis, erf en bijbehorende percelen. In dit geval waren delen aan pachters in gebruik gegeven. De erfgenamen probeerden in 1564 de boerenplaats weer vrij opgeleverd te krijgen en boden aan verbeteringen aan huis en land te vergoeden.

Taepkema sate geeft daarmee een concreet beeld van het bezit binnen de familie: een boerenhuis in het lage landschap van Goingamieden, lange landstroken, pachters en verschillende familieleden die ieder rechten op een deel van het bedrijf hadden. Het is niet bewezen dat Jorrit zelf op Taepkema sate woonde of dat deze sate dezelfde grond omvatte als de 62 pondemaat die hij in 1511 samen met Foppe bezat.

De verdeling laat ook een praktisch probleem van vererving zien. Wanneer afzonderlijke stukken uit de sate werden verkocht, kon het resterende boerenbedrijf minder waard worden. Daarom was bepaald dat bij verkoop van bepaalde percelen een vergoeding moest worden betaald voor de waardevermindering van het huis en het resterende land.

Familieomstandigheden na Jorrits dood

De generatie na Jorrit kende al vroeg overlijdens. Here Jorrijts en zijn vrouw Gats Gerbens waren vóór januari 1564 beiden overleden en lieten minderjarige kinderen na. Een deel van Jorrits oude bezit werd daardoor niet meer rechtstreeks door zijn volwassen kinderen beheerd, maar door voogden namens kleinkinderen.

Levensloop van Jorrit Heresz

vóór 1511	Jorrit wordt geboren. Zijn geboorteplaats en ouders, behalve de voornaam Here van zijn vader, zijn nog niet vastgesteld.
1511	Jorrit en zijn broer Foppe zijn samen eigenaar van 62 pondemaat land bij Goënga.
1535-1545	Jorrit wordt verschillende malen genoemd in juridische registers van het Hof van Friesland.
1545-1551	Jorrit overlijdt.
1551	De erfgenamen van Jorrit worden in een rechterlijke inschrijving genoemd.
1560-1564	Zijn kinderen en andere erfgenamen komen voor bij de verdere verdeling en het beheer van het familiebezit.
1564	Bij de nalatenschap wordt Taepkema sate in Goingamieden met huis, landerijen en pachters beschreven.

Nog uit te zoeken

• Jorrits geboortejaar en geboorteplaats.
• Welke Here zijn vader was en wie zijn moeder was.
• De naam van Jorrits vrouw.
• Of Jorrit zelf een boerenplaats bewoonde en welke delen van zijn land hij zelf gebruikte of verpachtte.
• De exacte ligging en omvang van de 62 pondemaat uit 1511.
• Of Taepkema sate al tijdens Jorrits leven tot zijn eigen bezit behoorde en of deze grond geheel of gedeeltelijk overeenkwam met het bezit uit 1511.
• De precieze inhoud van Jorrits eigen Quaclappen-zaken uit de jaren 1530 en 1540.
• De volledige transcriptie van de genealogische akte van 11 april 1551.
• De identiteit van latere vermeldingen van een Jorryt Heres/Heros in de jaren 1550.

Onderbouwing

De familieverbanden en het grondbezit zijn gereconstrueerd uit rechterlijke stukken, stukken over de latere erfgenamen en genealogisch onderzoek. De vermelding van Jorrit en Foppe als gezamenlijke grondeigenaren in 1511 is ontleend aan gepubliceerd genealogisch onderzoek. De akten uit 1551-1564 laten vervolgens zien hoe de erfgenamenkring en het boerenbezit rond Goingamieden eruitzagen.

Voor de beschrijving van het landschap is aanvullend historisch-geografisch onderzoek gebruikt. G. Bakker beschrijft de middeleeuwse ontginning vanuit Goënga en het ontstaan van de rij boerenplaatsen die later Goëngamieden werd genoemd. Die informatie helpt om het landschap en het boerenbedrijf te begrijpen, maar bewijst niet op zichzelf waar Jorrit woonde of welk gewas op zijn eigen percelen stond.

Bij oppervlakten is gerekend met de later gestandaardiseerde Friese pondemaat van 0,3674 hectare. Voor zestiende-eeuwse percelen blijft dit een benadering. Uitleg oude maten en geld.