Hancke Sybrensz
(? - 1605/1606)
Eelck Jorritsdr
(? - ca. 1601)

Jeugd en familie van Hancke

Over de jeugd van Hancke Sybrensz is nog vrijwel niets rechtstreeks bekend. Zijn geboortejaar en geboorteplaats zijn niet gevonden. Uit zijn patroniem weten we alleen dat zijn vader Sijbren heette; een akte waarin zijn vader en moeder bij naam worden genoemd is nog niet aangetroffen. Ook weten we niet welk beroep zijn vader had of waar Hancke opgroeide.

Hancke duikt voor het eerst duidelijk op in een akte van 9 augustus 1563. Hij was toen al getrouwd met Eelck Jorritsdr en trad op bij een regeling over landrechten van haar familie bij Hommerts. Die akte zegt niet waar Hancke zelf woonde. De eerste gevonden vermelding van zijn woonplaats dateert uit 1582: toen woonde hij in Goënga. In 1588 wordt hij daar opnieuw genoemd. Goënga is daarmee zijn eerste met zekerheid bekende woonplaats.

Een mogelijke aanwijzing voor zijn familie van herkomst komt pas veel later. In 1600 wordt Hancke genoemd als oom van de kinderen van Marten Sijbrens uit Goënga. Dat wijst op een nauwe familieband, maar bewijst niet dat Marten zijn broer was: de verwantschap kan ook via een echtgenote hebben gelopen. Hanckes oorspronkelijke gezin kan daarom nog niet betrouwbaar worden gereconstrueerd.

Jeugd en familie van Eelck

Over Eelcks achtergrond is meer bekend. In een akte van 9 augustus 1563 wordt Goettijen Jorrijts uitdrukkelijk haar broer genoemd. Andere stukken over de erfgenamen van Jorrit Heresz maken het zeer waarschijnlijk dat Jorrit haar vader was. Jorrit bezat in 1511 samen met zijn broer Foppe 62 pondemaat land te Goënga, ongeveer 22,8 hectare volgens de later gestandaardiseerde Friese maat. Hij wordt daarna nog herhaaldelijk genoemd en was waarschijnlijk vóór april 1551 overleden.

Daarmee groeide Eelck waarschijnlijk op in een familie die al langere tijd land en rechten rond Goënga en Goingamieden bezat. Dat zij daar zelf geboren is, is niet bewezen. Haar familie had daarnaast rechten op land en renten bij Hommerts. Behalve Goettijen behoren waarschijnlijk ook Here Jorrijts, Taets Jorrijts en mogelijk Trien tot dezelfde kinderen- of erfgenamenkring. Alleen de relatie tussen Eelck en Goettijen staat in de hier gebruikte akte letterlijk als broer en zus vermeld.

Jorrit Heresz kan daarom in elk geval als grondbezitter worden beschreven. Of hij zijn land zelf als boer gebruikte, blijkt uit de nu gebruikte stukken niet. Over Eelcks moeder is nog niets betrouwbaars gevonden.

Huwelijk en gezin

Wanneer Hancke en Eelck trouwden is niet bekend. Op 9 augustus 1563 worden zij voor het eerst rechtstreeks als echtpaar genoemd. Zij moeten dus vóór die datum zijn getrouwd. Uit hun huwelijk zijn drie kinderen bekend: Sijbren, Wijbe en Hijlck. Hun geboortejaren zijn nog niet vastgesteld.

In 1582 wordt Hancke als inwoner van Goënga genoemd. Op 23 maart 1588 woont hij daar nog steeds en vermeldt een akte uitdrukkelijk dat hij met Eelck Jorrits was getrouwd. Goënga was dus in ieder geval gedurende een belangrijk deel van hun volwassen leven hun woonplaats.

Een familiebelang in land bij Hommerts

De akte van 9 augustus 1563 gaat over 8½ pondemaat land bij Hommerts, ongeveer 3,1 hectare, en over een geldrente uit een andere boerderij daar. De formulering in het oude register is juridisch en daardoor moeilijk leesbaar. De kern is eenvoudiger.

In Friesland bestond het zogeheten niaarrecht of recht van naasting. Wanneer land was verkocht, konden bepaalde familieleden, mede-eigenaren of aangrenzende grondeigenaren onder voorwaarden de reeds gesloten koop overnemen tegen dezelfde prijs. Het was dus geen gewone nieuwe aankoop, maar een recht om in de plaats van de oorspronkelijke koper te treden.

Hancke beschikte in deze zaak over zo'n recht en droeg dat recht over aan Eelcks broer Goettijen Jorrijts. In de oude samenvatting staat daarvoor het woord cessie; in modern Nederlands betekent dit eenvoudig dat Hancke zijn recht aan Goettijen overdroeg. Eelck stemde daar uitdrukkelijk mee in en deed afstand van haar eigen aanspraken. Daardoor kon Goettijen het recht van naasting gebruiken om het land en de rente over te nemen.

Op 24 januari 1564 werd vervolgens zeven pondemaat land, ongeveer 2,6 hectare, opgeleverd aan Goettijen voor zichzelf en aan Hancke namens Eelck. Deze twee akten laten vooral zien dat Eelck en haar broer concrete landrechten in Hommerts hadden. Ze bewijzen niet dat Eelck daar woonde of was geboren.

Landgebruik en bezit rond Goënga

Vanaf de jaren 1580 en 1590 krijgen we een beter beeld van Hancke en Eelck als grondgebruikers. Zij bezaten of beheerden land dat zij aan anderen verhuurden, maar huurden zelf ook grond. Hun bedrijf bestond dus niet uit één eenvoudig aaneengesloten bezit.

Een proces uit 1592 ging over grond die Reijner Sijbrens van Hancke en Eelck huurde. Het betrof land te Goënga, land onder het rechtsgebied van Sneek en hun aandeel in drie pondemaat bij Sijbrandabuursterzijl. De opzegging van deze huur ging al terug tot 1585.

Op 22 februari 1592 komt daarnaast negen pondemaat buitendijks land te Goënga voor dat Hancke zelf had gekocht, ongeveer 3,3 hectare. In een andere aankoop uit 1592 worden veertien pondemaat, aanvullende stukken land en een huisstee genoemd. Veertien pondemaat is volgens de latere maat ongeveer 5,1 hectare.

Dat Hancke niet alleen eigenaar was, blijkt uit een akte van december 1593. Toen leverde hij 5½ pondemaat land terug dat hij zelf van de erfgenamen van Ede Edes had gehuurd, ongeveer 2,0 hectare. Op 21 november 1603 verwierf hij bovendien een vierde deel van een sate in Goingamieden.

Bij oppervlakten is tussen haakjes een moderne indicatie gegeven. Daarbij is gerekend met de later gestandaardiseerde Friese pondemaat van 0,3674 hectare. Voor zestiende-eeuwse percelen blijft dit een benadering. Uitleg oude maten en geld.

Geldzaken en contracten

In de laatste jaren van zijn leven komt Hancke ook geregeld als schuldeiser voor. In 1603 stond een obligatie van gg 100 op naam van Jan Auckis open. Zijn schoonzoon Joucke Aenes was hem datzelfde jaar gg 572 verschuldigd voor het gebruik van twee fennen. Op 13 mei 1605 was Pieter Willems uit Goënga hem gg 100 verschuldigd. Dat laat zien dat een deel van Hanckes vermogen bestond uit uitstaande vorderingen en schriftelijk vastgelegde schulden.

Dit hoeft niet te betekenen dat Hancke beroepsmatig geld uitleende. Bij boeren en grondbezitters konden koop, pacht, erfenis en krediet gemakkelijk in dezelfde rekeningen en contracten samenkomen.

Hun kinderen en kleinkinderen

Zoon Sijbren Hanckes was al vóór 1600 overleden en had met Ath Broers twee kinderen. Wijbe Hanckes wordt op 5 juni 1602 uitdrukkelijk zoon van Hancke Sijbrens genoemd. Dochter Hijlck was getrouwd met Joucke Aenes. In 1606 wordt Joucke letterlijk schoonzoon van Hancke genoemd.

Na het overlijden van zoon Sijbren beheerde Hancke samen met zijn schoondochter Ath Broers goederen van de twee kleinkinderen. Weesrekeningen uit 1600 en 1604 noemen kapitaal, rente, kostgeld en kleding. Daardoor zien we Hancke in zijn laatste levensjaren niet alleen als grondbezitter en beheerder, maar ook als grootvader die betrokken was bij het beheer van de nalatenschap van zijn overleden zoon.

Overlijden van Eelck

Een rekening van 20 augustus 1604 verwijst naar het testament van Eelck en rekent vanaf haar overlijden, drie jaar eerder. Dat wijst op een overlijden omstreeks 1601. Dezelfde rekening vermeldt dat de kleinkinderen 9 pondemaat en 2 einsen land van hun grootmoeder hadden geërfd en dat zij dat land zelf ook door erfenis had verkregen. Daarnaast wordt 13 pondemaat genoemd die tijdens het huwelijk door Hancke was verworven.

In de index bij deze rekening is Eelcks patroniem onzeker gelezen als 'Wijbes'. Andere akten noemen Hanckes vrouw echter consequent Eelck Jorrijts en in 1606 worden Wijbe en Hijlck mede-erfgenamen van wijlen Eelck Jorits genoemd. Daarom is het zeer waarschijnlijk dat het om dezelfde Eelck gaat, maar de moeilijk leesbare scan verdient nog controle.

Overlijden van Hancke

Op 13 mei 1605 trad Hancke nog als schuldeiser op. Begin januari 1606 werd zijn bezit al als nalatenschap behandeld. Op 29 januari 1606 wordt hij genoemd als wijlen Hancke Sijbrens, overleden te Goënga. Zijn overlijden kan daarom tussen 13 mei 1605 en 7 januari 1606 worden geplaatst.

De rekening en goederenscheiding van 24 januari 1606 berekende zijn netto nalatenschap op gg 1079-6-10. Voorschotten die kinderen eerder hadden ontvangen moesten volgens het testament bij de verdeling worden meegerekend. De uitgebreide afwikkeling staat op de aparte pagina over de nalatenschap.

Levensloop van Hancke Sybrensz en Eelck Jorritsdr

Nog uit te zoeken

• Hanckes geboortejaar, geboorteplaats en de namen van zijn ouders; alleen de naam Sijbren van zijn vader volgt uit zijn patroniem.
• Of Marten Sijbrens werkelijk een broer van Hancke was en via welke familielijn Hancke oom van Martens kinderen was.
• Eelcks precieze geboortejaar en geboorteplaats en de identiteit van haar moeder.
• Of een nog directere akte kan worden gevonden waarin Eelck letterlijk dochter van Jorrit Heresz wordt genoemd.
• Hoe de landrechten bij Hommerts precies in Eelcks familie terechtkwamen.
• De volledige inhoud van Hanckes moeilijk leesbare inventaris van 29 januari 1606.

Onderbouwing

De familie- en levensbeschrijving hierboven is opgebouwd uit zestiende- en vroeg-zeventiende-eeuwse recesboeken, weesboeken, Quaclappen, koop- en huurakten en boedelrekeningen. Bij familieverbanden is onderscheid gemaakt tussen relaties die letterlijk in een akte staan en relaties die uit meerdere stukken samen zeer waarschijnlijk worden. De afzonderlijke bronnen staan in de rechterkolom. Zie ook uitleg over de gebruikte onderzoeken en archiefbronnen.

• Uitleg over de gebruikte onderzoeken en archiefbronnen