Rinse Martens
Jetske Reids
(gehuwd 1753)

Rinse Martens en Jetske Reids

Rinse Martens en Jetske Reids trouwden in de zomer van 1753. Rinse woonde toen in Grouw en Jetske in Warga. Op 8 juli werd in Grouw hun derde huwelijksproclamatie geregistreerd. Een week later, op 15 juli 1753, werd het huwelijk in Warga bevestigd.

Later woonde het gezin in Goutum. In een genealogische bevolkingsregistratie wordt Rinse genoemd als boer te Goutum en als doopsgezind. Uit verschillende latere bronnen kunnen vier kinderen aan het echtpaar worden gekoppeld: Janke, Marten, Reid en Doetje.

Hoe oud Rinse en Jetske bij hun huwelijk waren, weten we niet. De trouwinschrijvingen noemen alleen hun woonplaatsen en geven geen leeftijden of geboorteplaatsen. Ook het precieze moment waarop zij Grouw en Warga verlieten is niet bekend. Zoon Marten werd op 23 december 1755 in Goutum geboren. Het gezin had zich daar dus uiterlijk in december 1755 gevestigd.

Van Grouw en Warga naar Goutum

De plaatsen die in hun eerste jaren samen voorkomen, lagen in hetzelfde waterrijke gebied ten zuiden en zuidoosten van Leeuwarden. Grouw was in de achttiende eeuw geen afgelegen landbouwgehucht. Het dorp had al eeuwen een stedelijk karakter en handel en scheepvaart waren er tot ontwikkeling gekomen door de ligging aan het Pikmeer en de vele waterwegen. Ook Warga was een oud terpdorp waar handel en scheepvaart een rol speelden. Het lag aan de Wargaastervaart en de bebouwing was voor een belangrijk deel op het water gericht.

Dat zegt niets over het beroep van Rinse of Jetske vóór hun huwelijk, maar het maakt wel duidelijk in welke omgeving zij elkaar konden ontmoeten: dorpen waarin boeren, schippers, ambachtslieden en handelaren via land- en waterwegen met elkaar verbonden waren. Later vinden we het gezin in Goutum, dichter bij Leeuwarden en in een omgeving waarin de landbouw een veel duidelijker plaats innam.

Goutum in hun tijd

Goutum was ontstaan op enkele terpen op een noord-zuid lopende kwelderrug. De dorpskern lag slechts enkele kilometers ten zuiden van Leeuwarden en had lange tijd een sterk agrarisch karakter. De latere sterke uitbreiding van Leeuwarden bestond in de tijd van Rinse en Jetske nog niet.

Voor een boer als Rinse was de ligging gunstig. Het omliggende land behoorde tot het Friese weidegebied en Leeuwarden lag dichtbij als bestuurlijk en economisch centrum. We hebben geen bron die zegt op welke boerderij Rinse precies woonde, hoeveel land hij gebruikte of hoeveel vee hij hield. Zijn vermelding als boer laat wel zien dat zijn bestaan rechtstreeks met de landbouw verbonden was.

Boeren in de Friese greidstreek

De omgeving van Goutum, Wirdum, Roordahuizum, Aegum en Grouw hoorde bij het Friese weidegebied. Rond 1800 waren hier grote veeteeltboerderijen te vinden met woonruimte, melkkelder, karnruimte, koestallen, jongveestal, hooiberging en een schuurreed. Historisch boerderijonderzoek gebruikt juist boerderijen uit onder meer Grouw, Wirdum, Roordahuizum en Aegum om het type Friese greidboerderij rond 1800 te reconstrueren.

Op zulke bedrijven draaide het werk sterk om rundvee, hooi en zuivel. Melken en het maken van boter en kaas waren belangrijke onderdelen van de bedrijfsvoering. In de traditionele Friese zuivelstreken lag een groot deel van de verwerking van de melk bij de boerin, dochters en meiden, terwijl boer, zoons en knechten veel van het werk met vee, land en hooi verrichtten. Dat is algemene achtergrondinformatie over de streek; we weten niet hoe Rinse en Jetske het werk binnen hun eigen huishouden precies verdeelden.

Een landbouw die zich herstelde

Hun huwelijk in 1753 viel in een periode waarin de Friese landbouw na een lange moeilijke tijd weer begon aan te trekken. In de voorafgaande decennia hadden onder meer hoge lasten, veepest en economische terugval veel boeren getroffen. Vanaf het midden van de achttiende eeuw herstelden veeteelt en akkerbouw zich. Tegelijk was Friesland sterk een pachtprovincie geworden: veel boeren gebruikten land en boerderijen die eigendom waren van grotere landeigenaren.

Dat bredere patroon past opvallend goed bij wat we later binnen deze familie zien. Zoon Marten exploiteerde in Teerns een omvangrijke greidboerderij die hij huurde. Bij zijn overlijden bezat hij overigens zelf ook onroerend goed. Voor Rinse zelf hebben we nog geen bewijs van eigendom of pacht; daarom blijft zijn precieze economische positie als boer onbekend.

Doopsgezind in een streek met een oude traditie

Rinse wordt in de genealogische bevolkingsaantekening als doopsgezind vermeld. Dat past in deze streek. Grouw had al vóór Rinses tijd een grote doopsgezinde gemeenschap. In de late zeventiende eeuw waren er verschillende doopsgezinde richtingen actief en ook in de achttiende eeuw bleef er een belangrijke gemeente bestaan.

Omdat Rinse in 1753 in Grouw woonde, is het goed mogelijk dat hij daar deel uitmaakte van een doopsgezind netwerk. Een rechtstreeks lidmatenregister of andere bron die hem aan de doopsgezinde gemeente van Grouw koppelt, is echter nog niet gevonden. De latere hervormde doop van dochter Doetje in 1793 laat bovendien zien dat de kerkelijke geschiedenis binnen het gezin niet eenvoudig uit één aanduiding kan worden afgeleid.

De naam Bearda

Bij het huwelijk van 1753 worden alleen de patroniemen gebruikt: Rinse Martens en Jetske Reids. Toch was Bearda geen naam die pas in 1811 ontstond. Het Historisch Centrum Leeuwarden vermeldt dat de familienaam Bearda vanaf de achttiende eeuw voorkomt in Leeuwarden en omgeving, in het bijzonder in Goutum, Teerns en Hempens.

Voor deze familietak is nog niet vastgesteld in welke oorspronkelijke achttiende-eeuwse akte Rinse Martens zelf voor het eerst Bearda wordt genoemd. In de negentiende-eeuwse bronnen is de naam echter duidelijk aan het gezin verbonden. Toen dochter Janke in 1818 in Goutum overleed, werd haar vader aangeduid als Rinze Martens Bearda. Zoon Marten en diens kinderen Gjalt en Rinske komen eveneens als Bearda of Biarda voor.

Het HCL noemt daarnaast een familie Bearda op Aytta State bij Reduzum. Of die familie rechtstreeks verwant was aan Rinse Martens en zijn kinderen is nog niet aangetoond. De precieze oorsprong van de naam Bearda blijft daarom voorlopig onbekend.

Levensloop

1753	Op 8 juli vindt in Grouw de derde proclamatie plaats. Rinse woont in Grouw en Jetske in Warga. Op 15 juli wordt hun huwelijk in Warga bevestigd.
ca. 1753/1754	Dochter Janke wordt geboren. Haar overlijdensakte uit 1818 noemt Rinse Martens Bearda en Jitske Reits als haar ouders.
1755	Zoon Marten wordt op 23 december in Goutum geboren. Daarmee staat vast dat het gezin zich uiterlijk in dit jaar in Goutum had gevestigd.
ca. 1761	Zoon Reid wordt geboren. Hij wordt later boer en vormt met Martjen Sytzes Koonstra de volgende generatie.
1768/1769	Dochter Doetje wordt in Goutum geboren.
1787	Kleinzoon Gjalt Martens Biarda wordt op 18 augustus geboren. Hij wordt later boer en woont op Techum bij Goutum.
1806-1807	Marten en Antje Gjalts kopen een zathe van 41 pondemaat op Techum bij Goutum en het jaar daarop nog 1½ pondemaat greidland onder Goutum.
1811-1812	In het registre civique staat Marten Rinses Biarda als boer vermeld. Ook zijn zoon Gjalt Martens Biarda wordt als boer geregistreerd.
1793	Doetje wordt op 18 mei, terwijl zij ziek is, thuis in Goutum gedoopt in de hervormde gemeente. De inschrijving vermeldt dat zij in haar 25e jaar is. Een latere genealogische aantekening houdt er rekening mee dat zij kort daarna is overleden.
1818	Dochter Janke overlijdt op 13 januari in Goutum, 64 jaar oud.
1819	Zoon Marten is landbouwer onder Teerns en huurt daar een grote greidboerderij. In het najaar worden de boerderij en later zijn boerenbeslag te koop aangeboden.
1822	Marten overlijdt op 3 augustus in Teerns. Zijn memorie van successie noemt hem huisman, vermeldt onroerend goed en noemt zijn kinderen Gjalt en Rinske.
1829	Kleindochter Rinske Martens Bearda overlijdt op 19 augustus in Teerns, 46 jaar oud. Haar nalatenschap bevat onroerend goed en heeft een saldo van 17.072 gulden en 2 cent.

Een boerengezin in Goutum

De aanduiding boer bij Rinse past bij het verdere verloop van de familie. Zoon Reid werd eveneens boer. Ook zoon Marten vinden we later als landbouwer terug. Daarmee bleef een belangrijk deel van het gezin gedurende meerdere generaties verbonden met de landbouw in de omgeving van Goutum, Teerns en Leeuwarden.

De nieuwe archiefgegevens laten zien dat bezit en pacht in deze familie naast elkaar voorkwamen. Marten was in 1819 huurder van een grote zathe van 82½ pondemaat onder Teerns, maar bezat daarnaast zelf onroerend goed. In 1806 kochten hij en Antje Gjalts een zathe van 41 pondemaat op Techum bij Goutum, in 1807 nog 1½ pondemaat greidland onder Goutum en in 1819 een halve pondemaat land in Teerns, Het Oude Hof genoemd.

Ook de kinderen bleven in het boerenmilieu

Niet alleen de zoons bleven met families uit de omgeving verbonden. Dochter Janke Rinses Bearda trouwde met Meinte Sikkes Sixma. Hun zoon Jelle werd in Goutum geboren. Een huwelijksakte uit 1825 van Jelle noemt Meinte Sikkes Sixma en Janke Rinses Bearda uitdrukkelijk als zijn ouders. Daarmee is ook deze familierelatie met een burgerlijke akte bevestigd.

Marten Rinses Bearda: eigenaar en pachtboer

Marten Rinses Bearda werd op 23 december 1755 in Goutum geboren. Hij trouwde met Antje Gjalts Koldijk. Uit het familiearchief Bearda van het Historisch Centrum Leeuwarden blijkt dat zij ook zelf grond en een boerenplaats verwierven. In 1806 kochten Marten en Antje een zathe van 41 pondemaat op Techum bij Goutum. In 1807 volgde nog 1½ pondemaat greidland onder Goutum. In 1819 kocht Marten bovendien een halve pondemaat land in Teerns, Het Oude Hof genoemd.

Daarnaast exploiteerde Marten een veel grotere gepachte greidboerderij onder Teerns. Advertenties uit 1819 geven daarvan een uitzonderlijk concreet beeld. Hij huurde een zathe met huisnummer 3, met schuur, hovinge en andere bijgebouwen. Bij het bedrijf hoorde 82½ pondemaat land, in de advertentie omschreven als beste greidlanden. De huur liep tot Petri en mei 1820. Marten was dus niet eenvoudig alleen eigenaar of alleen pachter: hij bezat zelf onroerend goed en pachtte daarnaast een groot landbouwbedrijf.

Toen de zathe in het najaar van 1819 werd verkocht, werd ook vermeld dat een watermolen met toebehoren en andere zaken die de huurders op taxatie hadden, door een volgende gebruiker opnieuw tegen taxatiewaarde moesten worden overgenomen. Dat laat zien dat het bedrijf meer omvatte dan alleen huis, schuur en land.

Kort daarna liet Marten zelf zijn boerenbeslag verkopen. De advertentie noemt 24 koeien, zeven rieren, zes kalveren, twee bullen, één paard, twee varkens en vijftien schapen. Daarnaast werden ongeveer dertig weiden hooi en het overige boerenmaterieel aangeboden. De advertentie omschrijft het materiaal als passend bij een greidboer. De omvang van de veestapel laat zien dat Marten een behoorlijk veebedrijf exploiteerde.

De combinatie van de verkoop van de zathe en de daaropvolgende verkoop van Martens vee en bedrijfsinventaris wijst erop dat zijn bedrijfsvoering in Teerns rond 1819 veranderde of eindigde. De advertenties vermelden niet waarom.

Doetje: ziek thuis gedoopt

Dochter Doetje geeft een ander inkijkje in het gezin. Rinse wordt in de bevolkingsaantekening als doopsgezind genoemd, maar Doetje werd op 18 mei 1793 als volwassene gedoopt door de hervormde gemeente van Goutum en Swichum. De doop vond bij haar thuis plaats omdat zij ziek was. In het register staat dat zij in haar 25e jaar was.

Een genealogische bevolkingsaantekening vermeldt dat Doetje waarschijnlijk kort na deze datum in Goutum overleed. Zij was getrouwd met Pieter Rinses. De precieze datum van haar overlijden is nog niet vastgesteld.

Hun kinderen

• Janke Rinses Bearda werd omstreeks 1753 of 1754 geboren. Zij trouwde met Meinte Sikkes Sixma. Hun zoon Jelle werd in Goutum geboren. Janke overleed op 13 januari 1818 in Goutum, 64 jaar oud. Haar overlijdensakte is belangrijk omdat daarin haar ouders worden genoemd als Rinze Martens Bearda en Jitske Reits.
• Marten Rinses Bearda werd op 23 december 1755 in Goutum geboren. Hij trouwde met Antje Gjalts Koldijk. In 1819 was hij landbouwer onder Teerns en exploiteerde hij daar een omvangrijk greidbedrijf met rundvee, schapen, een paard en ander vee. Hij overleed op 3 augustus 1822 in Teerns. Zijn bekende kinderen waren Gjalt Martens Bearda en Rinske Martens Bearda.
• Reid Rinzes Beärda werd omstreeks 1761 geboren. Hij werd boer en trouwde in 1803 met Martjen Sytzes Koonstra. Hij overleed in 1814 in Leeuwarden.
• Doetje Rinses werd in 1768 of 1769 in Goutum geboren. Zij trouwde met Pieter Rinses. Op 18 mei 1793 werd zij, terwijl zij ziek was, thuis in Goutum hervormd gedoopt. Waarschijnlijk overleed zij kort daarna.

De volgende generatie in Teerns

Marten Rinses Bearda trouwde met Antje Gjalts Koldijk. Zij kregen in ieder geval twee kinderen: Gjalt Martens Bearda en Rinske Martens Bearda. Gjalt werd op 18 augustus 1787 geboren. In het registre civique van 1811-1812 wordt hij als Gjalt Martens Biarda en als boer vermeld. In 1829 woonde hij op Techum bij Goutum. Rinske trouwde met landbouwer Paulus Andreas Hoekema en woonde in Teerns.

Marten overleed op 3 augustus 1822 in Teerns. In zijn memorie van successie wordt hij als huisman vermeld. Tot zijn nalatenschap behoorde onroerend goed. De memorie noemt zijn zoon Gjalt en zijn dochter Rinske uitdrukkelijk als zijn kinderen.

Rinske Martens Bearda werd omstreeks februari 1783 geboren. Zij woonde met haar man Paulus Andreas Hoekema in Teerns. Op 19 augustus 1829 overleed zij daar, 46 jaar oud. Haar overlijdensakte noemt Marten Rinzes Bearda en Antje Gjalts Koldijk als haar ouders.

Een overlijdensadvertentie geeft een uitzonderlijk persoonlijk beeld van haar laatste dagen. Volgens haar echtgenoot was Rinske bijna veertien dagen ziek geweest aan een borstkwaal, waarbij ook mazelen waren gekomen. Zij overleed omstreeks zes uur 's avonds. Paulus Andreas Hoekema schreef dat zij ruim 23 jaar zijn echtgenote was geweest.

Rinske en Paulus hadden geen kinderen. Uit haar memorie van successie blijkt dat zij onroerend goed naliet en dat het saldo van haar nalatenschap 17.072 gulden en 2 cent bedroeg. Haar broer Gjalt Martens Bearda werd daarin als landbouwer te Goutum genoemd.

Een overgeleverd familiearchief

Het Historisch Centrum Leeuwarden bewaart een klein archief van de familie Bearda over de periode 1780-1845. Daarin zitten de koopakten van Marten en Antje, de akte van scheiding en deling van hun nalatenschap tussen Gjalt en Rinske uit 1829, stukken uit Rinskes nalatenschap en een overeenkomst uit 1845 tussen Grietje Sjoerds Hoekstra, de weduwe van Gjalt, en Paulus Andreas Hoekema, de weduwnaar van Rinske.

De stukken werden in 1985-1986 door H. Bearda Bakker aan het Leeuwarder Gemeentearchief geschonken. Dat laat zien dat documenten van Marten, Gjalt en Rinske als één familiearchief zijn overgeleverd. Rinske zelf had geen kinderen; H. Bearda Bakker kan dus niet rechtstreeks van haar afstammen. De precieze lijn waarlangs de stukken binnen de bredere Bearda-familie zijn doorgegeven is met deze inventaris alleen niet vast te stellen.

Wat nog niet zeker is

De ouders van Rinse Martens en Jetske Reids zijn op deze pagina nog niet vastgesteld. Ook hun geboorte- en overlijdensdata zijn nog onbekend. Een autorisatieakte uit 1791 noemt een moeder Jitske Reits, de weeskinderen Doedtje Martens en Jeltje Martens en curator Marten Rinses. Door de patroniemen van de twee meisjes kan deze akte niet zonder aanvullend bewijs aan dit gezin worden gekoppeld.

Een veel latere volkstelling vermeldt bovendien een 19-jarige Jitske Reids Bearda. Zij kan niet dezelfde vrouw zijn als Jetske Reids die in 1753 trouwde. De leeftijd past wel bij de latere generatie van de familie Bearda.

Op internet circuleren stambomen waarin voor Rinse Martens en Jetske Reids geboortejaren rond 1730 worden genoemd. Voor die jaartallen is in de geraadpleegde online publicaties geen oorspronkelijke akte of andere overtuigende bron gegeven. Ze zijn daarom niet in deze pagina overgenomen.