Nijega, 25 november 1867 - De dubbele roofmoord op het echtpaar Hiddema

Aan de Hogeweg, de huidige Hegewei, ten zuidoosten van Nijegasterhoek woonden boer Wytze Tjeerds Hiddema (71 jaar) en zijn vrouw Sytske Wopkes Sijtsma (68 jaar). Zij hadden geen kinderen en verzorgden hun boerderij zelf. Op maandagavond 25 november 1867 werden zij in hun eigen huis gedood. De volgende ochtend werden zij door een dorpsgenoot gevonden.

26 november - Een bezoek over landhuur

Dinsdag 26 november, omstreeks half elf in de ochtend, ging Wytze Gerrits van der Hei naar de boerderij. Hij wilde met Hiddema spreken over het huren van een stuk land. Hij trof de voordeur open aan. Achter in het huis, bij de deur naar de stal en het karnhuis, lag Sytske op de vloer. Er was bloed te zien bij haar neus en mond. Toen Van der Hei haar aanraakte, voelde hij dat zij al dood was.

Verderop, op het pad langs de koeienstallen, lag Wytze bij de waterpomp. Ook hij was overleden. Van der Hei haalde buurman Jonas Reinders Jacobi erbij. Beiden gingen terug naar de boerderij. In de voorkamer zagen ze open kastdeuren en uitgetrokken laden.

Buurman Poppe Siebes Siebinga kwam eveneens kijken. Hij zag de lege doos waarin het gouden oorijzer had gelegen en kleding die op de vloer lag. De bedstede was onbeslapen. Op de tafel stonden nog kopjes, brood en boter. In een lade lag een halve beschuit met spek.

De middag ervoor: veldwachters drinken koffie

De dag vóór de ontdekking waren rijksveldwachter Jacob Mients de Jong uit Drachten en veldwachter Van Houten uit Oudega rond half vijf bij het echtpaar binnen geweest. Zij hadden met Wytze en Sytske gesproken en koffie gedronken. De veldwachters kenden de gewoonte van de boer om rond half acht 's avonds nog naar de koeienstal te gaan.

Na de ontdekking kwamen de burgemeester van Smallingerland, Martinus Manger Cats, en veldwachter De Jong naar Nijega. De artsen Klaas Pieters Pel en Rinze Reeling Brouwer onderzochten de lichamen. De sporen aan beide halzen wezen op verwurging. De lichamen werden in verzegelde kisten naar het armenhuis in Drachten gebracht. Daar volgde op 27 november de verdere lijkschouwing.

Wat uit het huis verdwenen was

Sytskes broer Sytze Wopkes Sijtsma kende de sieraden en voorwerpen in het huis. In de rechtszaak werden de volgende vermiste goederen beschreven:

• Een gouden oorijzer, twee gouden sloten en zilveren scharen met kettingen.
• Een zilveren horloge, een stuk katoen en twee stukken vijfschaft.
• Verschillende kledingstukken, geld en een broodmes met een benen handvat waarin een spreuk stond.

Het onderzoek ging niet alleen over geld. Vooral de herkenbare sieraden, stoffen en het mes konden later met de woning worden verbonden.

Drie mannen op de weg naar Nijega

In augustus 1870 kwamen Lammert Teijes Dalstra, zijn zoon Marcus Lammerts Dalstra en hun neef Auke Freerks Dalstra in beeld. Lammert en Marcus woonden op de Surhuisterveensterheide. Auke bewoonde een kleine spitkeet in Houtigehage. Marcus had eerder als knecht bij een boer in Nijega gewerkt en kende de omgeving.

Volgens de verklaring die Marcus later bij de rechter-commissaris aflegde, gingen de drie op de avond van 25 november 1867 in het donker naar de Hogeweg. Zij liepen via Rottevalle en de Jan Gaukeslaan. Ze wilden de boerderij binnenkomen met de vraag of Hiddema een koe te koop had.

Barend van der Wal, die die avond van zijn werk uit Oudega kwam, verklaarde dat hij de mannen onderweg was tegengekomen. Hij herkende vooral de zware, stotterende stem van Lammert Dalstra. Zo werden ook het tijdstip en de gevolgde route onderwerp van het onderzoek.

De koe, de stal en het karnhuis

Marcus verklaarde dat Auke bij binnenkomst vroeg naar een koe. Het echtpaar zat nog bij de tafel. Er werd over de koop gesproken, waarna Hiddema met de bezoekers naar de stal ging. De vrouw kwam eveneens naar achteren, bij het karnhuis.

Marcus legde in zijn verhoren een belastende verklaring af over de daaropvolgende verwurgingen. Auke en Lammert bleven hun aandeel ontkennen. Het gerechtshof achtte later bewezen dat de drie mannen de moorden gezamenlijk en met voorafgaand overleg hadden gepleegd. Wie van hen precies welke handeling verrichtte, kon het hof niet voor ieder afzonderlijk bewijzen.

Na de moorden werd de kast in de voorkamer doorzocht. In het dossier staan ook details over het meegenomen spek, de stoffen, het oorijzer en een mes. De mannen gingen na de overval via Nijegasterhoek en Oostermeer terug naar de streek rond Houtigehage.

Hendrikje Boomsma bij de plaggenhut

Een belangrijke verklaring kwam van Hendrikje Siebes Boomsma. Zij liep in de nacht van 25 op 26 november 1867 met haar man Jan Wolters Veenstra bij de hut van Auke Dalstra in Houtigehage. Tussen een en twee uur zag zij drie mannen vanuit de richting van de Speklaan naar de hut lopen. Er kwam licht binnen. Toen er doeken voor de ramen werden gehangen, keken Hendrikje en Jan door een niet goed afgedekt venster.

Hendrikje herkende Lammert, Marcus en Auke. Op tafel zag zij onder meer een gouden oorijzer, gedeeltelijk in een doek gewikkeld. Ze hoorde een van de mannen zeggen:

Volgens Hendrikje kwam die uitspraak van Auke. De andere twee mannen zeiden vervolgens dat zij hun buit binnen hadden. Het zijn de woorden zoals ze in het op 4 juni 1871 afgedrukte gerechtelijke verslag staan. Hendrikje en Jan spraken er destijds niet openlijk over. Bij het latere onderzoek werd haar verklaring belangrijk.

Een mes met een spreuk en kleding van de boerderij

Op 16 juni 1870 doorzochten politiemannen de hut van Auke. Zij vonden een broodmes met een zelfgemaakt handvat van vlierhout en daarnaast een passend benen heft. Op dat benen handvat stond de spreuk: "op kool en worst, volgt grooten dorst". Het mes en beide handvatten werden als bewijsmateriaal meegenomen.

Ook bij anderen werden spullen onderzocht. Een naaister verklaarde dat zij voor Marcus een jasje had gemaakt van een meegebrachte lap stof. Andere voorwerpen waren bij een bakker terechtgekomen in ruil voor levensmiddelen. De vraag waar de goederen vandaan kwamen speelde bij de verhoren een grote rol.

1870 en 1871 - Het vonnis

Op 19 augustus 1870 beschuldigde Lammert Dalstra zijn zoon Marcus en neef Auke tegenover een bekende in Rottevalle. Zelf ontkende hij bij de overval te zijn geweest. Marcus werd later die maand aangehouden en gaf tijdens de verhoren een verklaring over zijn eigen betrokkenheid. Voor het gerechtshof verschenen volgens het overzicht van de getuigen 27 personen à charge (voor de aanklager) en 12 personen à décharge (voor de verdediging).

Het Provinciaal Gerechtshof van Friesland deed op 8 maart 1871 uitspraak. Lammert, Marcus en Auke kregen ieder levenslange tuchthuisstraf wegens moord met voorbedachten rade op twee personen, gevolgd door diefstal. De doodstraf was op 17 september 1870 in Nederland afgeschaft. Twee veroordeelden gingen in cassatie; de Hoge Raad behandelde hun bezwaren op 13 juni 1871.

Het gerechtshof stelde vast dat Wytze bij de pomp in de stal en Sytske in het karnhuis waren verwurgd. De drie veroordeelden bleven verantwoordelijk voor de gezamenlijke daad, ook al was de individuele rolverdeling niet volledig bewezen.

De boerderij en de nalatenschap

Wytze en Sytske hadden al op 3 juli 1867 een testament laten opmaken. Bij de inventarisatie na hun dood werden onder meer zes melkkoeien, zes jonge runderen, vier kalveren, twee paarden, acht kippen en een haan geteld. De boerderij, het vee, het land, gereedschap, huisraad en uitstaande leningen werden bij de afwikkeling van de nalatenschap betrokken.

In januari 1868 volgde de verkoop en verdeling. Buurman Jonas Reinders Jacobi kocht onder andere de boerderij. Wytzes broer Jan en zuster Maaike en Sytskes familieleden waren bij de nalatenschap betrokken. De uitvoerige beschrijving van het boerenbedrijf is afkomstig uit het notariële onderzoek naar de erfenis.

De verklaringen en de oorspronkelijke krant

Het bijvoegsel van de Leeuwarder Courant van 4 juni 1871 bevat het uitgebreide vonnis en de getuigenverklaringen. De namen, vindplaatsen, voorwerpen en verklaringen zijn daarin afzonderlijk opgenomen. De twee oorspronkelijke krantenpagina's zijn rechts als afbeeldingen te openen. De uitspraak van de Hoge Raad van 13 juni 1871 behandelt onder meer de gezamenlijke schuld en het gebruik van getuigenverklaringen.

Andere verhalen uit Nijega en omgeving

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u een oude brief, krantenknipsel of foto over Nijega en de Hegewei? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.