Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 5
Wanneer hertog Georg in juli 1504 Friesland verlaat, hebben zijn bestuurders nieuwe belastingen en accijnzen op land, huizen, bier, wijn en laken ingevoerd.
Georg vertrekt uit Friesland
Nadat hertog Georg van Saksen het bestuur van Friesland had ingericht, liet hij de blokhuizen in Harlingen en bij het Sjaardemahuis in Franeker goed voorzien van soldaten, geschut en voedsel. Daarmee wilde hij zich wapenen tegen mogelijk verzet van de Friezen.
Rond Sint-Margaretha, omstreeks 20 juli 1504, vertrok hij uit Leeuwarden. Eerst bezocht hij het blokhuis in Winsum in Groningerland. Hij liet ook daar de nodige voorraden en verdediging regelen. Daarna reisde hij over de Eems naar graaf Edzard van Oost-Friesland. Van daar ging hij naar zijn eigen landen in Saksen en Meissen.
De belasting op land en huizen
Georg had de Friezen, zowel geestelijken als anderen, zware belastingen opgelegd. De edelen moesten jaarlijks de eenentwintigste penning van hun inkomsten uit land betalen. Deze belasting gold eveneens voor inkomsten van geestelijken, kerken, gasthuizen en andere godshuizen.
Ook werd voor elk huis of elke haardstede een halve gouden gulden geheven. De heffingen werden vervolgens samengevoegd: zolang Georg Friesland bestuurde, moest van iedere gouden gulden jaarlijkse inkomsten drie stuivers belasting worden afgedragen. Een gouden gulden rekende men daarbij op 28 stuivers. Daarmee was ook de belasting op de huizen voldaan.
Plaatsen in de 16de eeuw
De landeigenaar betaalde van die drie stuivers normaal de helft en de meier of pachter de andere helft. Als in het huurcontract stond dat de pachter de volledige belasting moest betalen, gold die afspraak.
Accijns op bier, wijn en laken
Daarnaast werden accijnzen ingevoerd, belastingen op goederen die werden verkocht of ingevoerd. De bedragen waren als volgt:
- Acht stuivers voor elke ton bier die van buiten Friesland binnenkwam en hier werd gedronken.
- Vier stuivers voor elke ton bier die tussen Stavoren en Gerkesbrugge in Friesland werd gebrouwen en verkocht.
- Geen accijns op bier dat kloosters, edelen of huisgezinnen zelf thuis brouwden en daar opdronken.
- Vierentwintig stuivers op een aam romenie, bastaardwijn en andere zoete wijnen.
- Veertien stuivers op een aam petows, polyet en andere lichte wijnen.
- Zeven stuivers op een stuk laken van lagere kwaliteit dan Leids laken.
- Veertien stuivers op Leids laken en kostbaarder stoffen.
Een aam was een grote inhoudsmaat. Sommige edelen mochten in hun eigen huis een vastgesteld aantal tonnen Haarlems bier zonder accijns gebruiken. Ook kloosters kregen een vrijstelling voor miswijn, afhankelijk van hun behoefte en het aantal priesters: één, twee, drie of hoogstens vier aam.
Om de belasting te innen plaatste de hertog accijnsmeesters bij de grenzen en havens. De accijnsmeesters stonden op de volgende plaatsen:
Ook op andere plaatsen en in havens waar schepen konden aanleggen werden zij aangesteld.
Rechtspraak, rust en waterwerken
De Friezen hadden de hertog zonder morren voor altijd vrijwillig kunnen dienen als hij en zijn bestuurders met deze belastingen tevreden waren geweest en niet telkens nieuwe, buitengewone heffingen hadden gevraagd.
Dagelijks leven en beroepen
De Saksische bestuurders deden iedereen goed en onpartijdig recht, armen net zo goed als rijken, zonder iemand uit te zonderen. Zij hielden rust en vrede in het land en bevorderden met grote ijver het algemene belang.
Ook liet het bestuur dijken, zijlen en sluizen maken en oude waterlopen en vaarten uitgraven en herstellen. Dat werk was nodig voor de afwatering en het vervoer in Friesland.
Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 5
Wilt u reageren?
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Op de kaart
De kronieken van Worp
Beelden bij de kroniek
Bronnen en verantwoording
Worp van Thabor, Vijfde boek der Kronijken van Friesland, uitgegeven door het Friesch Genootschap, Leeuwarden 1871, gedrukte blz. 65-67 (PDF-bladzijden 78-80).
Online kronieken, dagboeken en brieven.
- De druk noemt zowel de eenentwintigste penning als drie stuivers per gouden gulden van 28 stuivers. Die getallen zijn zonder eigen fiscale herberekening behouden. De slotbepaling dat daarmee ook de huizenbelasting was betaald, is eveneens opgenomen.
- De belastingeenheid bij de zoete wijnen is in de druk niet opnieuw uitgeschreven; de bestaande aanduiding aam is behouden op grond van de aansluitende wijnbepaling. Namen Romeni, Petows en Polyet zijn niet door een veronderstelde moderne wijnsoort vervangen.
- De aanduiding van een ontvangstplaats luidt "by dye Cuner inden Lemmer". De bestaande weergave Kuinder bij Lemmer is behouden; de precieze historische plaatsafbakening blijft open. De voetnoot van de uitgever vult bij deze passage "Excysmeesters gestelt" aan.
- Het oordeel dat de Friezen bij deze lasten vrijwillig hadden kunnen blijven dienen, en de lof voor rechtspraak, rust en waterwerken, behoren tot de kroniek. Zij zijn geen nieuwe redactionele beoordeling.