Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 5
Na verzet tegen de verhoren laat het bestuur nieuwe verklaringen afleggen; in november volgen de terechtstellingen in Leeuwarden.
Vier Friese edelen controleren de verklaringen
Na de voorlezing van de verklaringen op de landdag in Leeuwarden begonnen de aanwezige vertegenwoordigers te morren. Zij zeiden dat men alles kon opschrijven en voorlezen wat men wilde. Zelfs als de gevangenen die dingen hadden gezegd, kon dat het gevolg zijn van zware marteling. Pas wanneer zij hun uitspraken zonder pijn persoonlijk bevestigden, zou men hen geloven.
Deze bezwaren bereikten de stadhouder en de overige bestuurders in het blokhuis. Zij stemden ermee in dat vier edelen de gevangenen zouden bezoeken en hun verklaringen opnieuw zouden horen. De gekozen mannen waren Hessel Martena, Peter Camminga, Edo Jongema en Tyaerd Burmania.
Bij het bezoek aan het blokhuis werd Gerbrant Mockama uit zijn cel gehaald. In aanwezigheid van de vier afgevaardigden, Hans Schenck van Toutenburg, kanselier Frits Grombach en de schrijver Thomas werd zijn eerdere verklaring opnieuw voorgelezen. Gerbrant ontkende die niet volledig. Dezelfde mannen gingen daarna naar Jemma heer Juwsma. Hij bleef bij zijn verklaring en voegde er nog bijzonderheden aan toe.
Plaatsen in de 16de eeuw
Deze laatste verklaringen werden opgeschreven en opnieuw aan de aanwezige vertegenwoordigers voorgelezen.
Gerbrants laatste verklaring
Gerbrant Mockama, 17 augustus 1512:
Op 17 augustus 1512 is Gerbrant Mockama's eerste verklaring voorgelezen in aanwezigheid van Hessel Martena, Peter Hayes, Edo Jongema en Tyaerd Burmania, die daarvoor door de gezamenlijke Friese gebieden waren aangewezen. Hij bleef bij die verklaring.
Alleen veranderde hij dat hij met Kempo Roeper niet over een bepaald aantal mensen had gesproken, zoals in die verklaring stond. Hij had er alleen met hem over gesproken dat drost Udo met een legermacht zou komen.
Jemma's laatste verklaring
Jemma heer Juwsma, 17 augustus 1512:
Op 17 augustus 1512 heeft Jemma heer Juwsma zonder pijniging verklaard in aanwezigheid van Hessel Martena, Peter Hayes Camminga, Edo Jongema en Tyaerd Burmania, die daarvoor door de Friese gebieden waren aangewezen.
Tyaerd Mockama was op de woensdag vóór de afgelopen Sint-Jan in Dokkum op de dijk bij hem gekomen. Hij zei dat de graaf op de zondag na Sint-Jan met zijn legermacht het land zou binnenkomen om het in te nemen. Jemma antwoordde dat Tyaerd hem daarmee zijn leven en bezit zou laten verliezen.
Tyaerd vroeg Jemma dit bekend te maken aan de hoofdelingen in Ferwerderadeel en de verwanten van zijn vrouw. Als hij één vriend won, zou die weer meer vrienden winnen. Zelf wilde Tyaerd er geen woord over hebben.
Gerbrant Mockama had vóór Palmzondag in het huis van Claes Korf bij de zijl tegen Jemma gezegd: "De graaf wil met een legermacht komen. Dan zullen onze broer Tyaerd en ik gereed zijn en de landen in handen nemen. Wie niet vrijwillig meegaat, moet. Zeg het de hoofdelingen in Ferwerderadeel. Wil je dat zo doen?" Jemma antwoordde: "Dat wil ik zo doen."
Jemma heeft dit in aanwezigheid van de genoemde hoofdelingen met zijn eigen hand ondertekend. In dezelfde aanwezigheid is ook zijn eerste verklaring voorgelezen. Hij bevestigde die en bleef erbij.
De terechtstellingen op 16 en 17 november
Na de openbare voorlezing werden de verslagen van de stadhouder naar hertog Georg van Saksen in Meissen gestuurd. Toen het antwoord was ontvangen, moesten alle grietmannen en andere Saksische officieren zich op 16 november met hun wapens en uitrusting in Leeuwarden melden.
Die dag werden Gerbrant Mockama en Jemma heer Juwsma op een schavot vóór het blokhuis in Leeuwarden onthoofd. De lichamen werden vervolgens eervol begraven in de kerk van de minderbroeders.
Dagelijks leven en beroepen
De executies riepen bij veel Friese edelen grote haat, nijd en afkeer op tegen de hertog van Saksen en diens bestuurders.
Op 17 november werd Kempo Roeper op hetzelfde schavot onthoofd. Daarna werd zijn lichaam in vieren gedeeld. Aan elk van de vier stadspoorten van Leeuwarden werd een deel opgehangen.
Saksische soldaten bezetten versterkte huizen
Omstreeks Sint-Catharina (25 november) bezetten de Saksische bestuurders het Roptahuis bij Metslawier met soldaten. Kort daarna werd ook Obbemahuis in Ee, in Dongeradeel, met soldaten bezet.
Nog vóór Kerstmis lieten zij eveneens het versterkte huis van Hero Hottinga in Wommels bezetten. Daar woonde toen Tietse Harinxma, de weduwe van Hero Hottinga.
Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 5
Wilt u reageren?
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Op de kaart
De kronieken van Worp
Beelden bij de kroniek
Bronnen en verantwoording
Worp van Thabor, Vijfde boek der Kronijken van Friesland, uitgegeven door het Friesch Genootschap, Leeuwarden 1871, gedrukte blz. 95-98 (PDF-bladzijden 108-111).
Online kronieken, dagboeken en brieven.
- De aanvullende verklaringen van Gerbrant en Jemma dragen beide de datum 17 augustus 1512 en zijn volledig hertaald. Gerbrants wijziging betreft het aantal mannen. Jemma bevestigt ook zijn eerste verklaring en ondertekent de aanvullende tekst.
- De mededeling "sonder pin" staat bij Jemma in deze aanvullende verklaring. Zij bewijst niet dat de eerdere verhoren vrijwillig waren of dat eerdere pijniging geen invloed meer had. De vier afgevaardigden treden op nadat het land zich tegen de eerdere gang van zaken had verzet.
- De naam Peter staat eerst als Peter Camminga, in Gerbrants nadere verklaring als Peter Hayes en bij Jemma als Peter Hayes Camminga. Deze verschillende bronvormen zijn herkenbaar behouden. Het woord "onsen broeder Tyaerd" binnen de directe uitspraak is overgenomen zonder er een nieuwe genealogische verwantschap uit af te leiden.
- De executies staan op 16 en 17 november op het schavot voor het blokhuis in Leeuwarden. "Toe Ferwert" kwalificeert Jemma als hoofdeling uit Ferwerd en is niet als executieplaats genomen. Het verslag van de vierendeling en het ophangen van de delen is zonder extra reconstructie behouden.