Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 5
In 1514 raakt hertog George van Saksen door zijn langdurige oorlog tegen Groningen in geldnood en verhoogt hij de belastingen in Friesland.
Hogere belastingen voor de oorlog
Hertog George lag al lange tijd met een groot leger voor Groningen. Elke maand moest hij zijn soldaten betalen, maar uit zijn eigen landen kon hij nauwelijks nog geld krijgen. Ook in Friesland waren de belastingen zo hoog geworden dat hij vreesde voor een opstand wanneer hij opnieuw geld zou eisen.
In 1514 werden de volgende bedragen geheven. Bij de komst van 5.000 soldaten werd vier stuiver geheven per gouden gulden jaarlijkse rente. In de vastentijd kwamen daar vier stuivers bij en na Maria-Tenhemelopneming (15 augustus) nog zes. Daarbovenop kwam het geld dat boeren betaalden om opgeroepen mannen door anderen te laten vervangen wanneer de landsheer hen ontbood.
In totaal bedroegen de heffingen, het levensonderhoud en de overige oorlogskosten in dit jaar meer dan 28 stuivers op iedere gouden gulden landrente. Een gouden gulden had in die tijd een waarde van 28 stuivers. Zo werd in heel Friesland de volledige jaarlijkse landrente belast.
Niemand werd bij deze heffing ontzien: niet de geestelijkheid en ook niet de kerken.
De hertog gaat geld lenen om oorlog te voeren
Toen George het niet aandurfde nog meer belasting van de Friezen te eisen, vroeg hij aan de kloosters om geld te lenen. Afhankelijk van hun vermogen moesten zij 100, 200 of 300 gouden guldens beschikbaar stellen.
De rentmeester van de hertog in Leeuwarden gaf de kloosters schriftelijke schuldbekentenissen. Ook geld uit kerkelijke offerblokken moest, waar het werd opgeëist, door pastoors en kerkvoogden als lening worden afgestaan. Wereldlijke priesters, edelen en rijke kooplieden moesten eveneens geld uitlenen. Zij zouden rente ontvangen zolang de hoofdsom niet was afgelost.
Sommige kooplieden in Antwerpen, Amsterdam en andere Hollandse steden leenden geld of leverden laken op krediet. Daarna werden ook Friese steden aangeslagen: Sneek moest 500 gouden guldens lenen en Bolsward 400.
Priesters worden gedwongen aan de hertog te lenen.
Een aantal priesters die niet tot een kloosterorde behoorden, weigerde niet alleen geld uit te lenen maar betaalde ook uit dwarsheid de belasting over hun bezit niet, hoewel zij daar wel geld voor hadden. Volgens hun eigen argumentatie mochten zij geen geld bijdragen aan de oorlog: George probeerde Groningen en het gebied over de Eems te veroveren, terwijl de keizer hem die gebieden niet had toegewezen. Daarom noemden zij deze oorlog onrechtvaardig. Onder dit voorwendsel maakten zij de Friezen ongehoorzaam en onwillig.
De Saksische bestuurders droegen eerst de kerkelijke dekens op de onwillige priesters tot betaling te brengen. Toen dat niet hielp, kregen de grietmannen opdracht de belasting in hun rechtsgebied te innen en bij weigering beslag te leggen. Hiertegen ontstond protest, omdat wereldlijke rechters tegen priesters moesten optreden.
Daarom werden twee kerkelijke belastinghandhavers aangesteld: meester Bucko, pastoor bij de Oldehove in Leeuwarden, voor Oostergo, en meester Tjaard, pastoor in Stiens, voor Westergo. Ieder trok met twaalf of dertien soldaten langs de priesters die niet wilden betalen en dwong de inning af.
De deugdzame, hooggeboren vorst liet dit niet uit wreedheid of hebzucht doen. De nood dwong hem ertoe door de zware oorlog waarin zijn eer en zijn hele welzijn op het spel stonden. De soldaten voor Groningen, die hij al zo lang iedere maand had betaald, werden onwillig nu hij hen niet meer kon betalen. Zij wilden niet langer tegen de vijand vechten, tot grote schade en nadeel van de hertog van Saksen.
De jaarlijkse belasting tegen dertienmaal het bedrag afkopen
Toen George ook geen leningen of extra belastingen meer kon krijgen, liet hij rond Sint-Maarten (11 november) vertegenwoordigers van geestelijken en boeren uit Oostergo, Westergo en de Zevenwouden naar Leeuwarden komen. Zijn maarschalk legde hun een nieuw voorstel voor.
Hij maakte bekend dat George wilde dat de Friezen hun jaarlijkse belasting afkochten. Deze jaarlijkse heffing bedroeg drie stuivers per gouden gulden rente. Wie jaarlijks één gouden gulden aan belasting betaalde, moest nu eenmalig dertien gouden guldens betalen. Wie twee gouden guldens betaalde, moest er 26 opbrengen. Daarna zou de jaarlijkse belasting voor altijd vervallen.
Inwoners die geen geld hadden, moesten goud, zilver of tinnen huisraad naar Leeuwarden brengen, waaronder potten en ketels. De voorwerpen zouden naar gewicht worden ingenomen. Het landsbestuur had vooraf redelijk gewaardeerd en vastgesteld hoeveel elk pond en elk lood waard was.
De Friezen vroegen waarvan de hertog het land zou besturen wanneer hij deze vaste belasting niet meer zou ontvangen. De maarschalk antwoordde dat George inkomsten had uit zijn landen, steden, kastelen en bezittingen in Saksen, Meissen en Thüringen. Die inkomsten waren voldoende om zijn hofhouding op eervolle wijze en zijn landen, met Friesland, te onderhouden. Ook had hij inkomsten uit Het Bildt en uit belastingen op wijn, bier en laken.
Volgens de maarschalk zouden George en zijn erfgenamen daarom nooit opnieuw zulke jaarlijkse lasten hoeven opleggen. De Friezen zouden een schriftelijk bewijs krijgen dat zij voorgoed van deze belasting waren vrijgesteld.
De Friezen wilden nog niet toestemmen en namen het voorstel in beraad. Terwijl de onderhandelingen voortduurden, kwamen Gelderse troepen Friesland binnen. Zij kregen grote delen van Friesland in handen:
Uit deze steden en gebieden ontvingen de Saksische bestuurders daarna geen belasting meer.
Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 5
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Op de kaart
Stedelingen en plattelanders
Dorpen en steden in Friesland.
Leven in Sneek in de 16de eeuw.
Misdaad en straf in Friesland
De zaak van Yepke Vaer (1521).
Veroordeelde Geldersen 1516 -1524.
Misdaad en straf (1500 - 1550).
Terechtstellingen (1500 - 1550).
Het dagelijks leven
Dagelijks leven
Friesland en de regio in de 16de eeuw
De kronieken van Worp
Bronnen en verantwoording
Worp van Thabor, Vijfde boek der Kronijken van Friesland, uitgegeven door het Friesch Genootschap, Leeuwarden 1871, gedrukte blz. 122-125 (PDF-bladzijden 135-138).
Worp van Thabor, boek 5 - kronieken en bronuitgaven.
- De scan van blz. 122 noemt vier stuivers, daarna vier in de vasten en zes na Maria-Tenhemelopneming. De totale last van meer dan 28 stuivers omvat ook onderhoud en andere oorlogskosten. Er is geen nieuwe rekensom gemaakt die de drie genoemde heffingen gelijkstelt aan het totaal.
- De scan van blz. 123 geeft voor Bolsward "iiij hondert gouden gl.": vierhonderd gouden guldens, niet driehonderd. Sneek blijft op vijfhonderd staan; de kloosterleningen bedragen afzonderlijk honderd, tweehonderd of driehonderd.
- De woorden over de dwarsheid van de priesters en hun voorwendsel, en de verdediging van de hertog als deugdzaam en door nood gedwongen, zijn de oordelen van de kroniek. Het inhoudelijke argument van de priesters over de niet door de keizer toegewezen gebieden is eveneens volledig behouden.
- De afkoop is dertienmaal de jaarlijkse belasting, niet dertienmaal de landrente. De gewone jaarheffing is hier drie stuivers per gouden gulden landrente. Eén jaarlijkse belastinggulden wordt afgekocht met dertien gulden, twee met zesentwintig. De beloofde eeuwige vrijstelling en de bewering over toereikende overige inkomsten zijn uitspraken van de maarschalk; geen garantie van de redactie.