Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 5

Na de huldiging van Karel van Bourgondië verlaten de Zwarte Hoop en de Saksische bestuurders Friesland, terwijl de strijd om het landsheerlijk gezag nog doorwerkte.

De Zwarte Hoop krijgt zijn achterstallige soldij

Nadat de Friese edelen, steden en andere inwoners Karel, prins van Spanje en hertog van Bourgondië, als erfheer hadden erkend en hem trouw hadden gezworen, kreeg de Zwarte Hoop achterstallige soldij. De huursoldaten ontvingen 60.000 gouden guldens, deels in geld en deels in laken. Het bedrag was hun nog verschuldigd door de Saksische vorst.

Dachfelder, de hoogste aanvoerder van de Franse koning, nam de huursoldaten op 2 juli 1515 in Franse dienst. Op 4 juli vertrokken zij uit Friesland naar Frankrijk. Omstreeks dezelfde tijd vertrokken uit Sneek ook zeshonderd Gelderse soldaten en het zogenoemde Overlandse vendel. Zij gingen eerst naar Gelderland en daarna naar Frankrijk. De meesten van hen werden later in Zwitserland door Zwitsers verslagen.

Edzard moet Dokkum verlaten

Floris van Egmond, heer van IJsselstein en de nieuwe stadhouder van Friesland, schreef namens Karel van Bourgondië aan Edzard, graaf van Oost-Friesland, dat hij Dokkum moest verlaten. Edzard trok met zijn troepen uit de stad naar zijn eigen graafschap terug.

Edzard beoordeelde daarop zijn positie opnieuw. Na een lange oorlog was hij Groningen en het Groningerland kwijtgeraakt en had hij het gebied aan hertog Karel van Gelre overgedragen. Ook Georg van Saksen had na een langdurige oorlog Friesland moeten afstaan, nu aan Karel van Bourgondië. Edzard zag hoe machtig die laatste vorst was geworden. Hij zag dat het hem op den duur niet meer zou baten zich samen met Gelre tegen Karel, prins van Spanje en hertog van Bourgondië, te verzetten.

De graaf stond bovendien slecht aangeschreven bij keizer Maximiliaan, omdat hij zich bij het verzet tegen Saksen had aangesloten en herhaaldelijk keizerlijke brieven en bevelen had genegeerd. Daarom vroeg Edzard, na overleg met zijn raadgevers, via boodschappers Floris van Egmond om bemiddeling. Hij wilde zich met de keizer en de prins van Spanje verzoenen.

Floris wist die verzoening later tot stand te brengen. Binnen anderhalf jaar kwam Edzard persoonlijk bij hem in West-Friesland. Vervolgens vocht hij samen met Floris tegen de Geldersen.

De Saksische bestuurders dragen Friesland over

De Saksische regenten droegen namens hun vorst Oostergo, Westergo en Zevenwouden, samen met de steden en versterkte huizen die zij nog bezaten, over aan Floris van IJsselstein. Hij trad op als de eerste stadhouder van Karel van Bourgondië in Friesland.

Tot de overgedragen versterkingen behoorden het Sjaardemahuis in Franeker en het huis in Harlingen. Het geschut dat de Saksers op drie versterkte huizen hadden geplaatst, zou nog een jaar blijven staan voor de verdediging. De kanonnen werden in een inventaris vastgelegd. Karel gaf de hertog van Saksen een schriftelijke verplichting om ze na dat jaar terug te geven of, wanneer men het eerder eens werd, een geldbedrag daarvoor te betalen. De kanonnen bleven uiteindelijk staan en Georg van Saksen ontving er geld voor.

Ook de stad en het slot Medemblik werden door de gemachtigden van de Saksische vorst overgedragen. Albrecht van Saksen had Medemblik eerst als onderpand gehad en had het na zijn verwerving van Friesland erfelijk toegewezen gekregen van Filips van Bourgondië, de vader van Karel.

Op 10 juli 1515 vertrokken de Saksische heren met hun gezinnen, dienaren en bestuurders uit Friesland. De Saksische heerschappij duurde van april 1498 tot juli 1515, ongeveer zeventien jaar.

De drie Saksische vorsten waren:

Albrecht van Saksen, markgraaf van Meissen en landgraaf van Thüringen. Hij kwam samen met zijn jongste zoon Hendrik naar Friesland. Hendrik verbleef in het Sjaardemahuis te Franeker. Toen de Friezen hem daar in 1500 belegerden, ontzette zijn vader de stad. Hendrik vertrok vervolgens met Albrecht en keerde niet meer terug.

Albrecht stierf later datzelfde jaar in Emden. Hendrik droeg daarna de rechten die hij op Friesland had over aan zijn oudste broer Georg. Deze kwam in 1504 naar Friesland en werd in de steden en landstreken van Oostergo, Westergo en Zevenwouden gehuldigd als erfelijk bestuurder namens de keizer. Georg was de derde en laatste van de Saksische vorsten die in Friesland regeerden.

De strijd die hertog Karel van Gelre met Friese steun tegen Georg voerde, eindigde ermee dat Georg zijn rechten op Friesland aan Karel van Bourgondië moest overdragen.

De stadhouders onder het Saksische bestuur

De bestuurders volgden elkaar als volgt op:

• Hugo, graaf van Lyswinck en heer van Peninck, als eerste stadhouder namens de Saksische vorsten.
• Willem Trux, de belangrijkste van de regenten die Georg na zijn vertrek in 1504 aanstelde.
• Hendrik, graaf van Stolberg en heer van Wernigerode, die in 1506 de plaats van de regenten innam en de tweede stadhouder werd.
• Everwijn, graaf van Bentheim, die na de dood van Hendrik in 1509 de derde en laatste Saksische stadhouder werd.

Het verdrag over de overdracht

Ik vind bij dit verdrag geen datum. Het is geen formele brief van de overdracht van Friesland, maar een overeenkomst die de afgevaardigden en gevolmachtigden van beide heren onderling sloten. Daarop zijn de uiteindelijke officiële brieven opgesteld. Uit deze overeenkomst kan men de inhoud en betekenis van alle onderhandelingen en brieven over deze zaak begrijpen.

Hoewel er geen datum bij staat, is het zeker dat het verdrag begin mei 1515 is gesloten. Hieronymus Sweerts was namelijk namens de Saksische vorst met de betaling voor de Zwarte Hoop op de Zuiderzee. Hij wilde het geld naar Friesland brengen. De Gelderse Friezen namen zijn schepen, maar hij ontkwam met het geld. Dit gebeurde op 14 mei. De Saksische vorst of zijn afgevaardigden hadden dat geld van de prins van Spanje ontvangen. Het verdrag was dus toen al gesloten.

In het verdrag staat dat Filips, koning van Castilië en hertog van Bourgondië, de heerschappij en eigendom die hij eerder in Friesland had, aan hertog Albrecht van Saksen en zijn erfgenamen heeft afgestaan. Hij zou het land weer mogen terugnemen tegen betaling van 80 honderd Rijnse florijnen aan de hertog, plus de gemaakte kosten.

Ik weet niet welke heerschappij hiermee wordt bedoeld. Het is bekend en openbaar, en ook in brieven en kronieken staat nergens, dat Filips van Bourgondië, die Holland op zijn nicht Jacoba veroverde, ooit enige heerschappij, macht of gezag over Oostergo, Westergo of de Zevenwouden heeft gehad, als geheel of in een afzonderlijk deel. Hetzelfde geldt voor zijn zoon hertog Karel, hoewel die zich veel moeite gaf om Friesland te verkrijgen, zoals bij 1470 is verteld. Ook diens zoon Filips, koning van Castilië, heeft daar nooit zulke macht gehad.

Het is waar dat een of twee Romeinse keizers dit land aan sommige graven van Holland hebben gegeven en dat die er hebben geregeerd. Ook hertog Albrecht van Beieren en zijn zoon heer Willem, graven van Holland, hebben het land in bezit gehad. Na een jaar werden zij met geweld weer uit Friesland verdreven. Als Filips, koning van Castilië, zich heerschappij en eigendom over Friesland wilde toe-eigenen, kon dat nog geen werkelijk eigendomsrecht scheppen, maar alleen een aanspraak.

Keizer Sigismund heeft de Friezen in 1418 met zijn bezegelde privilegebrief ontslagen van alle beloften, eden en brieven die zij vóór die datum aan enige landsheer of stad hadden gegeven. Keizer Frederik III heeft de Friezen eveneens in zijn privileges, uit volledige keizerlijke macht, daarvan ontslagen.

Ook Maximiliaan, aartshertog van Oostenrijk, hertog van Bourgondië en graaf van Holland, heeft op wens en verzoek van zijn vader, keizer Frederik, bevestigd wat zijn vader aan de Friezen had verleend. Dat deed hij met toestemming van de hertogin en gravin, zijn vrouw, en op advies van de voornaamste mannen en edelen van Holland. Daarbij ontsloeg hij hen ook van alle eden, lasten en verbintenissen die zij aan enige graaf van Holland mochten hebben aangegaan.

De Friezen waren dus ontslagen van alle eden en beloften aan graven van Holland en andere heren, ook wanneer die met bezegelde brieven waren vastgelegd. Geen landsheer had heerschappij over Friesland behalve de keizer en het Heilige Roomse Rijk, voordat hertog Albrecht van Saksen het als bestuurder namens de keizer verkreeg.

De beschuldiging van Friese ontrouw

Georg of zijn afgevaardigden schreven aan het begin van het verdrag oneervol en onbetamelijk over alle Friezen: hun aangeboren ontrouw en wreedheid moesten worden bedwongen en getemd en hun opstandige nekken onder een juk gebracht. De Friezen hadden dit niet aan hertog Georg verdiend. Er waren edelen die hun huizen op het platteland achterlieten om in Leeuwarden, Franeker en Harlingen aan Saksen trouw te blijven. Andere edelen verbleven in Holland en het Sticht Utrecht. Ook burgers uit Sneek, Bolsward, Stavoren en Workum en inwoners van het platteland verlieten hun huizen en bezittingen.

Zij bleven daar of buiten Friesland wonen zolang de Geldersen het land in handen hadden. Bovendien waren er veel Friezen die aan Saksische zijde hadden willen blijven als zij de kosten voor het verblijf van hun vrouwen en kinderen elders hadden kunnen betalen. De burgers van Bolsward en Sneek zouden hun steden voor de Saksische vorst hebben gehouden als zij over voldoende geschut hadden beschikt.

Eerder hadden de Saksers de kanonnen van Sneek naar hun eigen versterkte huizen gebracht. Toen de Geldersen voor het eerst Gaasterland binnentrokken, vroegen boodschappers uit Sneek in Leeuwarden om soldaten, kanonnen en buskruit. De Saksische bestuurders geloofden hen niet, hielden de berichten voor een poging om belastingbetaling te ontlopen en dreigden de boodschappers in de gevangenis te werpen.

Veel Friezen bleven dus uit dwang en niet vrijwillig bij de Geldersen. Als men alles naar waarheid en zonder partijdigheid beoordeelt, vindt men dat Georg van Saksen de Friezen eerder en meer verliet dan zij hem. Zodra hij hoorde dat de Geldersen Sneek en Bolsward in handen hadden, vertrok hij met zijn zoon Hans uit Friesland, hoewel hij nog drie sterke steden, de machtigste en de meeste edelen, het grootste deel van Westergo en heel Oostergo achter zich had. Sneek en Bolsward waren twee open steden. Hij kwam nooit meer naar Friesland terug.

De Zwarte Hoop kwam meer door de inspanning van de edelen dan door die van de hertog naar Oldeklooster. Maar omdat de edelen geen geld voor de soldaten hadden, wilden die Bolsward niet aanvallen. De Saksische regenten haalden geld bij arme boeren, die al nauwelijks meer konden opbrengen, terwijl aanzienlijke bestuurders die onder de hertog rijk waren geworden hun vermogen niet wilden voorschieten. De nederlaag was in belangrijke mate te wijten aan Georgs gebrek aan vastberadenheid en aan de hebzucht en slechte raad van zijn ondergeschikten. Dit kan met nog meer argumenten en bewijs worden aangetoond, maar dat zou hier te lang worden.

Nadat Floris op 10 juli met de Saksische heren naar de prins in Brabant was gereisd, vroegen verschillende edelen de prins de gemaakte afspraken te bevestigen. Dat gebeurde.