Toen en Toen ..
Zoeken Het verhaal van Friesland

Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 5

Na de landdag en het bezoek van Friese gezanten aan Arnhem schrijven Karel van Gelre en stadhouder Floris van Egmond ieder aan hun Friese aanhangers.

Karel van Gelre schrijft aan de Friese gewesten

De afgevaardigden uit Oostergo, Westergo en Zevenwouden bezochten hertog Karel van Gelre in Arnhem. Hij gaf hun op 8 december 1515 een brief mee, gericht aan de abten, geestelijken, edelen, steden en gezamenlijke inwoners van de Friese gewesten. De brief luidde:

Karel van Gelre aan de Friese staten:

Karel van Gelre en Gulik en graaf van Zutphen enzovoort.

Onze vriendelijke groet, waardige, hooggeleerde, eerbare, deugdzame, wijze en bedachtzame geliefde getrouwen.

Wij hebben uw gezanten en afgevaardigden met hun geloofsbrieven en boodschappen namens de gezamenlijke landschappen behoorlijk ontvangen, vriendelijk aangehoord en goed begrepen. Daarop hebben wij hun een vriendelijk antwoord gegeven om aan u allen over te brengen, zoals u van hen zult vernemen.

Onder meer hebben wij uw afgevaardigde vrienden op onze vorstelijke eer toegezegd u en alle onderdanen en staten van de Friese landen nooit te verlaten. Wij zullen ons lijf en leven, land en mensen en alles wat wij in de wereld kunnen opbrengen voor u inzetten, zolang u voor ons hetzelfde doet. Dat hebt u ons door uw afgevaardigde vrienden laten weten.

U zult hierover spoedig uitvoeriger van uw genoemde vrienden horen. Daarop mag u vast vertrouwen en bouwen. Wij zullen ons tegenover u gedragen en bewijzen zoals het een deugdzame vorst betaamt. Dit geven wij uw eerbaarheid en waardigheid in alle goeds te kennen. God onze Heer moge u bewaren.

Gegeven in onze stad Arnhem op Onze-Lieve-Vrouwe-Ontvangenis, onder ons persoonlijk zegel, in het jaar 1515.

Aan de eerbare, waardige, hooggeleerde, deugdzame, wijze en bedachtzame heren, abten, prelaten, edelen, steden en gehele gemeenschap van onze gezamenlijke Friese landen Oostergo, Westergo en Zevenwouden, onze geliefde getrouwen en goede vrienden.

Een rechtszitting, rond 1550.
Een rechtszitting, rond 1550.

Een afzonderlijke brief aan de Gelderse raad in Friesland

Karel schreef op dezelfde dag ook aan zijn raad en vertrouwelingen die in Sneek zetelden. Hij schreef hun het volgende:

Karel van Gelre aan zijn raad in Sneek:

Karel, hertog van Gelre en Gulik, graaf van Zutphen.

Geliefde raad en getrouwen,

Wij hebben van uw afgevaardigde vrienden, die de staten van onze Friese landschappen naar ons hebben gestuurd, geloofsbrieven en boodschappen ontvangen, met enige artikelen die de staten van de landen hebben afgesproken en besloten. Wij hebben deze afgevaardigden ons antwoord gegeven en de staten van onze landschappen ook teruggeschreven, zoals u uit hun verslag zult begrijpen.

Wat onze landen en onderdanen betreft: zij hebben ons wederzijdse steun laten toezeggen. U zult hierover uitvoeriger van hen horen. Als onze tegenpartij enige muiterij of iets anders tegen de onderdanen van onze Friese landen onderneemt, bevelen wij u zeer dringend daartegen op te treden en degenen aan te spreken die onze tegenpartij steunen. Zo hebben wij het hier in ons eigen landschap ook laten regelen.

Wij zullen onze geliefde raadgever en getrouwe spoedig met volledige machtiging en naar behoren toegerust naar u sturen. U kunt bovendien binnenkort van ons horen wat men onderweg niet zo kan opschrijven.

Stuur en bestuur intussen onze zaken daar overal zo dat het onze eer en ons welzijn in dit geschil dient. Wij vertrouwen u daarin geheel, evenals in al het goede. Dat zullen wij ook samen met u overwegen en voor ogen houden.

Gegeven in onze stad Arnhem op Onze-Lieve-Vrouwe-Ontvangenis in het jaar 1515 enzovoort.

De brieven worden in Friesland verspreid

De afgezanten keerden met hun mondelinge verslag en de brieven naar Friesland terug. Afschriften werden naar de grietenijen in Oostergo, Westergo en Zevenwouden gestuurd. De grietmannen moesten de inhoud aan de inwoners bekendmaken. Sommige afschriften werden heimelijk in de Bourgondische steden Leeuwarden, Franeker en Harlingen verspreid. Daardoor begonnen verschillende edelen, boeren en burgers daar meer voor de Gelderse partij te voelen.

Plaatsen in de 16de eeuw

De afgezanten verspreidden ook de bewering dat Floris van Egmond zonder opdracht van de prins van Spanje naar Friesland was gekomen. Floris hoorde hiervan en schreef een reactie aan de Gelderse steden en gewesten.

Floris van Egmond antwoordt op 18 december

Floris van Egmond, heer van IJsselstein, Sint-Maartensdijk en Scherpenisse en algemeen stadhouder in Friesland, richtte zich op 18 december 1515 tot de Friezen die de Gelderse zijde steunden. Hij schreef:

Floris van Egmond aan de Geldersgezinde Friezen:

Floris van Egmond, heer van IJsselstein, Sint-Maartensdijk en Scherpenisse enzovoort, algemeen stadhouder in Friesland.

Vrome en bijzonder geliefde vrienden,

Wij zijn naar waarheid ingelicht dat enige priesters en edelen bij heer Karel van Gelre zijn geweest en zich daar hebben uitgegeven voor gezanten van heel Friesland. Zij hebben hem onware zaken verteld. Nu zij thuis zijn gekomen, brengen zij u weer grote leugens en onwaarheden over om u mee te krijgen en hun partijzaken met uw hulp door te zetten.

Om dit beter te bereiken, verspreiden zij onder u dat wij uit eigen beweging in deze landen zijn en niet namens onze genadige heer, de prins van Spanje. Ook zouden wij uit zijn op oorlog, tweedracht en het vergieten van onschuldig bloed. Wij vermoeden, en weten ook deels, dat dit alles niet met uw wil, toestemming en bevel is gebeurd. Toch hebben wij besloten u hierover te waarschuwen en ons te verklaren.

Wij laten u voor uw eigen bestwil de waarheid weten. Onze genadige heer, de prins van Spanje, heeft ons vanuit zijn vorstelijke hof op 8 december geschreven dat heer Karel van Gelre aan zijne vorstelijke genade en ook aan de koning van Frankrijk heeft geschreven dat hij in Friesland geen nieuwe oorlog wil beginnen. Als zijn mensen in Friesland zoiets ondernemen, zal hij hun geen hulp geven.

Wij zijn evenmin uit eigen beweging naar Friesland gekomen, maar op uitdrukkelijk bevel en groot verlangen van onze genadige heer, de prins van Spanje. Dat blijkt uit zijn vorstelijke machtiging. Die zal men u en alle Friezen openlijk tonen wanneer u dat verlangt.

Wij zijn niet van plan oorlog, tweedracht en bloedvergieten in Friesland te veroorzaken. Als u het verlangt, zijn wij bereid u allen, geestelijken en leken, edelen en niet-edelen, namens onze genadige heer, de prins van Spanje, in genade aan te nemen. Alles wat men tegen de vorst van Saksen mocht hebben misdaan en onrechtmatig heeft gedaan, klein of groot, willen wij om Gods wil geheel vergeven en vergeten en er nooit meer op terugkomen.

Wij willen u in genade beschermen. Alle lasten die de Saksers u boven uw vermogen mochten hebben opgelegd, zoals jaarlijkse renten, accijnzen en andere heffingen, willen wij verminderen en tot een redelijk draaglijk peil terugbrengen. Wij willen namens onze genadige prins van Spanje zo met u leven dat u tevreden over ons zult zijn.

Als u dit van ons verlangt, kunt u uw gevolmachtigden naar ons sturen. Met deze brief geven wij hun een vrij en sterk vrijgeleide voor de heen- en terugreis, om hierover met ons te spreken en te onderhandelen.

Maar als u zich weer door de leugens van zulke priesters, edelen en anderen laat misleiden, de Geldersen geld of bijstand geeft, weinig of veel, of zich met leugens tot een nieuwe opstand laat brengen, willen wij evenveel en meer geld van u hebben. Wie oproer maakt of steunt, zullen wij straffen als voorbeeld voor anderen.

Dit geven wij u allen en ieder afzonderlijk te kennen. Wij zijn bereid in vrede met u te leven, als dat mogelijk zal zijn.

Gegeven in Leeuwarden, onder ons zegel, op 18 december 1515.

Een markt, rond 1550.
Een markt, rond 1550.

Arcklens, de Gelderse stadhouder in Friesland, reisde met deze brief naar hertog Karel van Gelre. De hertog schreef daarop opnieuw aan de bestuurders van Sneek. Zijn antwoord staat in het vervolg over de Gelderse reactie.

Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 5

Een vredebelofte uit 1517

Bij zijn vrijlating op 27 oktober 1517 moest Douwe Dorst beloven tijdens de vrede niets tegen de koning te ondernemen. Zijn eed noemt de Geldersen uitdrukkelijk. Epo Bockeszoon stelde zijn leven en bezit als onderpand voor de naleving van die eed.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.

Op de kaart

Water halen, rond 1550.
Water halen, rond 1550.
Een gewapende boer, rond 1550.
Een gewapende boer, rond 1550.
Een veerpont, rond 1550.
Een veerpont, rond 1550.
Een visser aan het werk, rond 1550.
Een visser aan het werk, rond 1550.
Een vrachtschuit, rond 1550.
Een vrachtschuit, rond 1550.

Dagelijks leven

De kronieken van Worp

Boek 4: Friesland vanaf 1399

Bronnen en verantwoording

  • Worp van Thabor, Vijfde boek der Kronijken van Friesland, uitgegeven door het Friesch Genootschap, Leeuwarden 1871, gedrukte blz. 166-171 (PDF-bladzijden 179-184).
  • Ooggetuigen en bronnen.
  • Worp van Thabor - online kronieken, dagboeken en brieven.
  • De eerste brief van 8 december en die van Floris op 18 december zijn volledig hertaald inclusief titulatuur, aanhef, slot, zegel en waar afgedrukt geadresseerde. Zij staan met de tweede brief in afzonderlijke grijze blokken. De feestaanduiding Onze-Lieve-Vrouwe-Ontvangenis is 8 december; er is geen nieuwe handtekening gemaakt.
  • DEELSTATUS: in de tweede brief van 8 december is de gedrukte zin op blz. 168 grammaticaal onvolledig: Ende want wy dan dye selue onse landen ende ondersaeten geensins in gelicken oeck weder doen. De ontkenning kan zonder ontbrekende zinsdelen niet met zekerheid worden verbonden met een werkwoord. De hertaling geeft de duidelijke wederzijdse toezegging weer, maar claimt geen volledige reconstructie van deze zin. Daarom blijft deze HTML-pagina gedeeltelijk gecontroleerd. De exacte zin vraagt vergelijking met een aanvullende betrouwbare tekstgetuige.
  • Bij Floris betreft v. wille, consent ende beuel de wil, toestemming en opdracht van de geadresseerden, niet die van Floris. Dat is hersteld. De lange zin over het bericht van 8 december is weergegeven als Karels verklaring aan de prins en de Franse koning dat hij geen nieuwe oorlog wil. Het gedrukte ende tussen Gelre en syn Furste genaede is onregelmatig; deze syntactische uitleg is een lezing, geen nieuwe feitelijke bevestiging van Franse vredesplannen.
  • Alle aantijgingen, genadeaanbod, lastenvermindering, vrijgeleide, eis van evenveel of meer geld en strafdreiging zijn behouden als woorden van Floris. De geruchten en heimelijke verspreiding van afschriften zijn het relaas tussen de brieven.