Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 5

In juli 1500 proberen Friese troepen bij Bomsterzijl de opmars van hertog Albrecht van Saksen naar Franeker tegen te houden.

De Groningers beloven hulp

Toen de Groningers hoorden dat hertog Albrecht van Saksen met een groot leger bij de graaf in Oost-Friesland was aangekomen, verwachtten zij dat hij naar Franeker zou trekken. Daar werd zijn zoon Hendrik door de Friezen belegerd. Groningen beval de mannen uit Marne, Hommertze, Fredewolde, Langewolde en de andere gebieden die onder haar verbond of gezag vielen, zich gezamenlijk bij het water in Marne te verzamelen om de hertog tegen te houden.

De Groningers beloofden burgerstrijders, geschut en kruit te sturen. Dat deden zij niet. Wel zonden zij boden en brieven naar de Friezen die voor Franeker lagen. Ze vroegen om hulp tegen de hertog, die met een grote troepenmacht kwam om zijn zoon te ontzetten. In de brieven beloofden zij zelf alle mogelijke steun tegen de Saksische huursoldaten.

Duizend Friezen naar de sluis

De Friezen voor Franeker kozen de volgende mannen als aanvoerders van een legerafdeling:

• Aesgoe van Mantgum.
• Aucke Kempozoon Unia uit Wirdum.
• Wattye Harinxma uit Sloten.
• Botto Sterkenburch.
• Worp Tyaerda uit Rinsumageest en zijn broer Tete Feddrichsz.
• Gerbrant Mockema.

Deze leiders trokken met duizend Friezen naar Bomsterzijl, tegenwoordig Niezijl in Groningen. Ze bouwden een schans aan de westzijde van het water. Ook probeerden zij de sluis af te breken, zodat het land onder water zou lopen en de hertog er niet kon passeren.

Wat de soldaten overdag van de sluis afbraken, maakten de bewoners die bij de sluis woonden 's nachts weer dicht. Zij wilden verhinderen dat hun land overstroomde. Zij gaven bovendien sommige Friese leiders geld of andere voordelen om de sluis gesloten te houden. Die leiders stelden hun eigen voordeel boven het algemene belang. Zo bleef de sluis dicht, tot grote schade en verderf van het land. Toch werd het bovenste deel van de sluis afgebroken, zodat de hertog er met zijn leger niet overheen kon.

Een eerste gevecht in Marne

Terwijl de Friezen bij de sluis bijeenkwamen, trok hertog Erik van Brunswijk met andere aanvoerders en ongeveer drieduizend soldaten over het water Marne binnen. Zij leverden slag met de daar verzamelde Friezen uit de gebieden rond Groningen. Die werden verdreven, gedood of gevangengenomen. Het gebied werd geplunderd en in brand gestoken.

Onder de gesneuvelden waren de hoofdelingen Jarich ten Burgh en Ewo van Ewsum, naast veel boeren en andere bewoners.

Op 8 juli kwamen ongeveer vierduizend mannen uit het Saksische leger vanuit Marne over het diep bij Aduard om boeren te beroven. De Friezen bij Bomsterzijl hoorden hiervan en stuurden een afdeling reisigers op hen af. Zij doodden of verdronken velen; de overigen vluchtten Aduard binnen. Tien soldaten werden gevangengenomen. Zeven van hen stuurden de Friezen onmiddellijk naar hun leger voor Franeker, waar ze aan raderen werden opgehangen.

Niet veel later stak hertog Albrecht met zijn heren en soldaten het Groninger diep over. Hij legerde zijn troepen bij Winsum, Aduard en de omliggende dorpen.

Wat Groningen werkelijk wilde leveren

Aesgoe van Mantgum en enkele andere Friese leiders gingen naar Groningen. Ze herinnerden het stadsbestuur aan de overeenkomst die op 11 juni in Dokkum was gesloten. Daarin hadden de bondgenoten beloofd elkaar met mensen en middelen te helpen om landsheren en huursoldaten uit het land te houden.

De Groningers antwoordden dat zij hun eigen stad moesten verdedigen. Zij wilden wel genoeg geschut, kruit, levensmiddelen en drank leveren, maar tegen betaling. Toen de Friezen opnieuw naar het verdrag verwezen, beloofden de Groningers dat zij de hertog van achteren zouden aanvallen zodra hij vanuit Aduard naar Bomsterzijl zou trekken. Die belofte was bedrog. De aanval kwam niet.

Het hooi moet van het land

De Friezen wachtten ongeveer acht dagen bij Bomsterzijl, zonder dat de hertog hen aanviel. Albrecht rekte bewust tijd. Bij hem waren Friezen die hem vertelden dat zo veel Friezen tijdens de hooi- en oogsttijd niet lang bij elkaar konden blijven. Steeds meer mannen trokken daarom, tegen de wil van hun aanvoerders en de gemeenschap, naar hun bedrijven terug om het hooi binnen te halen. Vooral uit Zevenwouden gingen veel boeren weg.

Daarna kwam Albrecht met zijn volledige leger naar Bomsterzijl. Bij hem waren graaf Edzard van Oost-Friesland, boeren uit diens gebied en verscheidene Groninger edelen die uit Groningen waren verdreven en bij Edzard onderdak hadden gevonden.

De hertog had veel zwaar geschut. Het geschut bestond uit:

• slangen.
• Halve slangen.
• tumelaars.
• Ander veldgeschut.

Hij stelde zijn leger en kanonnen op aan de oostkant van het water.

De slag van 14 juli

Toen Albrecht zag dat veel Friezen waren vertrokken, trok hij op 14 juli met hertog Erik van Brunswijk, buitenlandse graven, ridders en edelen, Frederik van IJsselstein en andere mannen uit Holland, en de rest van zijn strijdmacht door het water naar de Friezen toe. De Saksische mannen zwommen door het water.

De Friezen verweerden zich krachtig en vochten ongeveer vijf uur. Maar door het vertrek van de boeren waren er nog geen vijftienhonderd Friezen bij elkaar. Uiteindelijk vluchtten zij alle kanten op. Ongeveer honderd Friezen werden gedood, allemaal boeren en Friese soldaten uit Oostergo en Zevenwouden. De slag vond op 14 juli omstreeks zes uur 's avonds plaats.

Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 5

Wilt u reageren?

Heeft u een aanvulling of vraag? Stuur ons een reactie.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.