Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 5
In 1501 gebruiken de Groningers de huursoldaten van Friese ballingen voor de aanval op de Dam, waarna graaf Edzard de belegerde plaats probeert te ontzetten.
De Groningers willen de Dam innemen
Toen de huursoldaten met de Friese ballingen bij Assen kwamen, vroegen de Groningers of zij de soldaten tijdelijk mochten overnemen. Zij wilden de Dam, het huidige Appingedam, aanvallen. Daarna zouden zij de Friese heren helpen met kanonnen, buskruit, kogels en andere oorlogsmiddelen om de Saksische hertog uit Friesland te verdrijven.
De Friese heren stemden toe. Zij zagen hierin grote hoop en steun om de hertog te overwinnen. Ook met de aanvoerders van de soldaten maakten de Groningers een afspraak: de soldaten zouden de Dam tegen een geldbedrag voor hen innemen. Groningen beloofde hun geschut en de andere middelen te leveren die nodig waren om versterkte plaatsen te veroveren.
De Dam had vroeger onder het gezag en het verbond van Groningen gestaan. De mannen uit de Dam behoorden tot hetzelfde schuttersverband als de Groningers en werden Damster schutters genoemd. Zij hadden vroeger samen met de Groningers veel kwaad in Friesland aangericht. In 1495 was er echter ruzie ontstaan. Graaf Edzard van Oost-Friesland had de Dam in handen gekregen en had van daaruit Groningen schade toegebracht.
In de Dam verbleven bovendien vrijwel alle edelen uit het Groningerland die met de stad gebroken hadden. De Groningers hadden hun huizen en bezittingen beschadigd. Deze edelen wilden niet terugkeren onder het verbond van Groningen. Zij steunden Edzard en spoorden hem voortdurend aan om tegen Groningen op te treden. De stad wilde hen daarom gevangen nemen of opnieuw aan haar gezag onderwerpen.
Het blokhuis bij Delfzijl overvallen
Voordat de Groningers de Dam volledig omsingelden, vielen hun huursoldaten op Hemelvaartsdag, 20 mei 1501, het blokhuis van graaf Edzard bij Delfzijl aan. Zij namen het met geweld in en doodden alle verdedigers. Bij de aanval sneuvelden ook twee kapiteins van de aanvallers:
- Willem van Meppel.
- Wythien van Elburg.
Op de avond voor Pinksteren, 29 mei, bestormden de soldaten vervolgens de Dam. De verdedigers sloegen hen terug. Bij die aanval vielen veel doden onder de huursoldaten.
Een gouden gulden per persoon
De Saksische stadhouder Hugo en de andere bestuurders van Friesland lieten inmiddels extra soldaten naar Friesland komen. Als de Groningers de Dam zouden veroveren en verder naar Friesland zouden optrekken, wilden zij voldoende troepen hebben om hen tegen te houden of de Dam te ontzetten.
Hugo kondigde daarom een belasting af in het gebied van Stavoren tot Gerkesbrug. Iedereen, arm en rijk, moest één gouden gulden opbrengen. De rijkere inwoners moesten degenen die dat niet konden betalen helpen. Met dit geld zouden de soldaten worden betaald.
Intussen ontstond binnen de Dam een tekort aan voedsel en buskruit. De verdedigers wachtten op hulp van graaf Edzard, maar die bleef weg. Zij boden de Groningers aan de Dam over te geven, als de mensen in de plaats in leven mochten blijven. De Groningers wilden die voorwaarde niet aanvaarden. Daarom bleven de burgers en de edelen uit Groningerland zich verdedigen, in de hoop alsnog hulp te krijgen.
Graaf Edzard steekt de Eems over
Toen Edzard hoorde hoe ernstig het tekort in de Dam was geworden, verzamelde hij zijn Friese manschappen in Oost-Friesland, samen met de botjagers. Op 15 juni 1501 trok hij met zijn leger over de Eems om de Dam te ontzetten.
Plaatsen in de 16de eeuw
De Groninger burgers en de mannen uit het omliggende land bleven bij de Dam. De huursoldaten trokken Edzard tegemoet om hem op het open veld te bestrijden. Hun leger bestond deels uit Overlandse en deels uit Nederlandse soldaten.
Toen de legers elkaar ontmoetten, verlieten de Overlandse soldaten hun plaats in de slagorde en liepen over naar Edzard. Daardoor kreeg de graaf de overhand. Bijna alle Nederlandse soldaten werden verslagen.
Ook de edelen, burgers en soldaten uit de Dam kwamen naar buiten. Zij doodden, verdreven of namen mannen uit Groningen en het omliggende land gevangen. Het Groningse geschut dat bij de Dam stond, werd buitgemaakt. Ongeveer honderd burgers van Groningen kwamen om het leven en vele anderen raakten gewond.
De Saksische troepen trekken naar Groningen
Toen stadhouder Hugo hoorde dat de Dam ontzet was, riep hij de Friese edelen op die een ambt van de hertog bekleedden, en daarnaast uit Oostergo, Westergo en Zevenwouden telkens de vijfde man. Met de soldaten die in Friesland aanwezig waren, trok hij naar Groningen. Hij sloeg zijn kamp op bij Aduard. Graaf Edzard verbleef met zijn mannen in Winsum.
Hugo liet de gebieden ten westen van Groningen, tot Gerkesbrug, een brandschatting betalen. Edzard eiste geld van de gebieden ten oosten van de stad. Edzard liet bovendien de versterkte huizen tussen de Dam en Groningen die de Groningers eerder hadden gebouwd, verbranden of bezetten.
Na ongeveer een week mochten de opgeroepen Friese edelen met hun mannen weer naar huis. Hugo bleef met de huursoldaten in Aduard. Hij liet bij Winsum aan het Groningerdiep een nieuw blokhuis bouwen, met dikke aarden wallen en grachten eromheen.
Dagelijks leven en beroepen
Vanuit de versterking liep een brug over het diep. Schepen die Groningen in of uit wilden varen moesten daar hun zeilen strijken. Vanuit deze versterking brachten de Saksische hertog en zijn bestuurders Groningen nog jarenlang in het nauw en veroorzaakten zij schade.
Een wapenstilstand en een gevangengenomen edelman
Terwijl Hugo en Edzard namens de Saksische hertog bij Groningen lagen, kwam Frederik van Baden, bisschop van Utrecht, naar Aduard. Hij reisde met edelen uit het Sticht Utrecht en vertegenwoordigers van Deventer, Kampen en Zwolle, ongeveer op de feestdag van Sint-Matteüs.
Zij probeerden een verzoening of bestand tussen Saksen en Groningen te regelen. Er kwam een bestand tot halverwege de vastentijd. Daarna werd het telkens verlengd. Tijdens die perioden reisden de partijen over en weer en dreven ze handel met elkaar. Deze toestand duurde tot na Pasen in 1505.
In hetzelfde jaar 1501 kwam Douwe Galiszoon, een edelman uit Akkrum, na een lange ballingschap met vrijgeleide Friesland binnen. Hij wilde met de stadhouder spreken om zich te verzoenen. Douwe verbleef enige tijd in het land en kwam daarna naar Sneek.
In de nacht van Sint-Franciscus, 4 oktober, haalden soldaten hem uit zijn bed. Hij werd een dag en een nacht gevangengehouden in het huis van Eling Goslick in Sneek. Op 5 oktober kwam de Saksische provoost uit Franeker met twee wagens vol soldaten. Zij namen Douwe mee naar het Sjaardemahuis in Franeker.
Friese edelen verzamelden zich daar om te vragen of zijn leven kon worden gespaard. Ze wilden op vrijdag 8 oktober voor hem pleiten. Maar op die ochtend liet Hugo hem vóór zes uur in het geheim op het Sjaardemahuis onthoofden, nog voordat de edelen hun verzoek konden doen.
De stadhouder vond dat Douwe langer in Friesland was gebleven dan zijn vrijgeleide toestond en zich nog niet met de Saksische regering had verzoend. Douwe had zelf gezegd dat zijn vrijgeleide volgens hem nog niet was verlopen. Na zijn dood kocht zijn vrouw het lichaam van de Saksische bestuurders terug.
Verwante passages in de kroniek
Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 5
Wilt u reageren?
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Op de kaart
De kronieken van Worp
Bronnen en verantwoording
Worp van Thabor, Vijfde boek der Kronijken van Friesland, uitgegeven door het Friesch Genootschap, Leeuwarden 1871, gedrukte blz. 44-49 (PDF-bladzijden 57-62).
Online kronieken, dagboeken en brieven.
- De druk noemt bij Edzards manschappen "botiagers". Het woord is behouden als botjagers; de betekenis is hier niet met zekerheid vastgesteld en niet als boogschutters ingevuld. De term Overlanders is eveneens behouden zonder een precieze herkomst voor iedere soldaat te veronderstellen.
- De aantallen slachtoffers en de voorstelling van het overlopen van de Overlanders volgen de kroniek. De toekomstbeschrijving van het bestand loopt uitdrukkelijk tot na Pasen 1505.
- Bij de plaats van het nieuwe blokhuis noemt de tekst eerst Aduard en daarna Winsum aan het Groningerdiep. Er is geen nieuw, zelfstandig vastgesteld bouwadres voor ingevuld.
- Over de vrijgeleide van Douwe Galis staan twee lezingen naast elkaar: Hugo vond die verlopen, Douwe zei van niet. Beide zijn behouden, evenals de geheime executie en het terugkopen van het lichaam.