Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 5
In 1502 veranderen de Saksische bestuurders de muntregels, mislukken vredespogingen met Groningen en veroorzaakt een stormvloed grote schade aan de Friese kust.
De gouden gulden wordt anders gewaardeerd
In 1502 was een gouden gulden in Friesland dertig stuivers waard. Op Driekoningen werd bekendgemaakt dat de gouden gulden naar gewicht voortaan voor achtentwintig stuivers zou tellen.
Stadhouder Hugo, burggraaf van Leisnig en heer van Penig, stelde na overleg met de geestelijke en wereldlijke vertegenwoordigers van Friesland nieuwe regels vast namens de Saksische hertog. Hij verbood op straffe van lijf en goed om in Friesland andere munten te gebruiken dan de volgens de waardering van Filips van Bourgondië geldige munten. Filips had die waardering in 1499 voor zijn gebieden bepaald.
Ook de zilveren munten die in Friesland onder hertog Albrecht, in het Sticht Utrecht en in Groningen waren geslagen, werden buiten gebruik gesteld.
Hugo bepaalde bovendien hoe bestaande schulden moesten worden afbetaald. Wie een schuld was aangegaan, mocht die voldoen met de muntsoorten waarin de schuld oorspronkelijk was vastgesteld, tenzij partijen uitdrukkelijk iets anders hadden afgesproken. Hetzelfde gold voor het naasten of terugkopen van land: men kon betalen in de munt waarmee het land was gekocht, volgens de oude rechten en gebruiken.
Plaatsen in de 16de eeuw
De al verschuldigde pacht over het voorafgaande jaar mocht tot de komende maand mei worden betaald tegen de waardering van tweeëntwintig stuivers. Als hierover verschil van mening ontstond, behield de stadhouder zich het recht voor uitleg of een beslissing te geven.
Groningen probeert zich los te kopen
In mei 1502 stuurde Groningen gemachtigden naar Meissen om met hertog Georg van Saksen te onderhandelen. Zij wilden de stad en het omliggende gebied van zijn aanspraken vrijkopen of op eerlijke voorwaarden als leen verkrijgen.
De gezanten keerden onverrichter zake terug. Georg wilde niet over een andere regeling spreken zolang hij niet als landsheer van Groningen werd erkend. Hij wilde de stad bovendien in handen hebben om zijn gezag in Friesland te kunnen handhaven.
Een plan voor een blokhuis op Terschelling
Rond de feestdag van Maria Magdalena, 22 juli, kwam Cornelis van Bergen met de schout van Amsterdam en andere baljuws en schouten uit Holland op Terschelling. Zij wilden er een versterkt blokhuis plaatsen en in bezit nemen.
Hugo hoorde hiervan en reisde naar Terschelling. Hij sprak met Cornelis en de anderen. Zij bereikten een overeenkomst, waardoor het blokhuis op dat moment niet werd gebouwd.
Op de avond voor Sint-Jakobsdag reisde Cornelis met Hugo naar Franeker. Op Sint-Jakobsdag, 25 juli, keerde Cornelis terug naar Holland.
Georg van Saksen bezoekt Filips
In augustus 1502 reisde hertog Georg van Saksen naar Brabant, waar hij Filips van Bourgondië bezocht. Georg was een zoon van de overleden hertog Albrecht, de eerste Saksische hertog die in Friesland als landsheer was gehuldigd. Georg had Friesland gekocht van zijn broer Hendrik. Die wilde na het beleg van Franeker niet meer terugkeren naar Friesland.
Dagelijks leven en beroepen
Stadhouder Hugo kwam met enkele Friese heren uit Brabant terug. De dag daarna vertrok hij vanuit Leeuwarden met honderd mannen, deels te paard en deels per schip, naar Groningen om vrede te sluiten. De Groningers wilden echter onder geen beding de Saksische hertog erkennen. Daarom kwam er geen vrede tot stand. Wel werd een wapenstilstand tot halverwege de vastentijd afgesproken.
De zee breekt op 16 oktober door de dijken
Op 16 oktober 1502 braken op verschillende plaatsen de dijken. Zout zeewater overstroomde grote delen van Friesland. Het water veroorzaakte grote schade aan dijken, zijlen en huizen.
Het versterkte huis bij Harlingen kwam in groot gevaar. Door de kracht van het water ontstonden grote gaten in de wal.
Het jaar daarop liet Hugo aan de noordwestzijde van de versterking twee hoofden aanleggen. Daar ging ontelbaar veel hout in, en de hoofden werden met loofriet gevuld.
Vijf Friese delen moesten elk honderd wagenvrachten riet aanleveren:
- Franekeradeel.
- Menaldumadeel.
- Baarderadeel.
- Hennaarderadeel.
- Barradeel.
Zelfs die vijfhonderd wagenvrachten waren niet voldoende om de hoofden geheel te vullen. Het versterkte huis beschermde Harlingen daarna tegen het wegspoelen door de zee.
Verwante passages in de kroniek
Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 5
Wilt u reageren?
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Op de kaart
De kronieken van Worp
Bronnen en verantwoording
Worp van Thabor, Vijfde boek der Kronijken van Friesland, uitgegeven door het Friesch Genootschap, Leeuwarden 1871, gedrukte blz. 49-52 (PDF-bladzijden 62-65).
Online kronieken, dagboeken en brieven.
- De muntbepaling noemt bij de pacht "22 valweerde strs.". De hertaling behoudt die waardering, zonder de onduidelijke formulering tot "stuivers ter waarde van stuivers" te maken of er een niet genoemde rekengrondslag aan toe te voegen. De precieze afrekening blijft onzeker.
- Naasting en lossing staan naast gewone schuldbetaling in de oorspronkelijke bepaling. De aankoop van Friesland door Georg is uitdrukkelijk als koop weergegeven.
- Het hout ging in de twee hoofden; het gaat niet om aangespoeld hout. De druk noemt vulling met "loefriedt", behouden als loofriet. De precieze samenstelling van dat materiaal is niet nader bepaald. De slotzin schrijft de bescherming van Harlingen aan het versterkte huis toe.