Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 5
In 1509 overlijdt de Saksische stadhouder en worden de Friese kuststreken door een zware stormvloed getroffen.
Het overlijden van Hendrik van Stolberg
In het begin van januari 1509 overleed graaf Hendrik van Stolberg, de Saksische stadhouder van Friesland, in Keulen. Hij was bij hertog Georg van Saksen geweest en stond op het punt naar Friesland terug te keren.
Zowel geestelijken als andere inwoners van Friesland betreurden Hendrik. Hij bestuurde de Friese landen in grote vrede en sprak rechtvaardig recht.
De zeedijken breken op 26 september
Op 26 september 1509 stak een geweldige storm op. Op verschillende plaatsen braken de zeedijken door. Het water stroomde met zo veel kracht over de dijken dat men vreesde dat heel Friesland zou verdrinken.
Er verdronken veel mensen en dieren. Complete huizen dreven weg, terwijl er nog mensen, honden en katten op zaten. Kisten, geld- en bewaarkisten, bedden en andere losse bezittingen werden door het water meegesleurd, de woeste watermassa in. De schade aan mensen, huizen en vee was niet te beschrijven.
Siverd Aelwa had zijn knechten eropuit gestuurd om zijn vee binnen te halen. Daarna kwam hij zelf helpen. Terwijl zij bezig waren de dieren in veiligheid te brengen, werden ze door het opkomende water overvallen. Siverd en vier andere mensen verdronken.
Plaatsen in de 16de eeuw
Dit was dezelfde Siverd Aelwa die een belangrijke rol had gespeeld bij de gebeurtenissen rond het beleg van Franeker in 1500.
Waarom 26 september een feestdag was
De Friezen vierden vanouds 26 september ter ere van Maria. Die viering hield verband met de strijd bij Stavoren in 1345. Graaf Willem van Holland was met een grote vloot en veel krijgslieden over zee gekomen om Friesland te onderwerpen. De graaf werd op 26 september samen met achttien van zijn mannen verslagen.
Uit dankbaarheid aan God en Maria hadden de Friezen besloten ieder jaar op 26 september een feestdag te houden. Deze gewoonte werd in heel Friesland onderhouden.
Na de komst van het Saksische bestuur verboden de bestuurders die viering, toen zij hoorden dat de Friezen hiermee hun overwinning op de graaf van Holland herdachten. Na de overstroming klaagden Friezen dat de ramp juist op deze dag was gekomen omdat zij de feestdag niet hadden gehouden zoals hun voorouders hadden voorgeschreven.
Dagelijks leven en beroepen
Er was nog veel meer ellende en schade dan hier is beschreven. Toen de Saksische bestuurders van de klachten hoorden, stonden zij de viering weer toe. Wie 26 september wilde vieren, mocht dat doen zonder straf of verlies van de gunst van de landsheer.
Een nieuwe stadhouder en kosten voor dijkherstel
Omstreeks Sint-Maarten in november 1509 kwam de hoogste maarschalk van hertog Georg naar Friesland. Hij bracht Everwijn, graaf van Bentheim, mee als nieuwe stadhouder. Dit was de derde stadhouder die namens de Saksische hertogen Oostergo, Westergo en Zevenwouden bestuurde.
Op 20 januari 1510 lieten de bestuurders alle prelaten, edelen en vertegenwoordigers van de verschillende Friese gebieden naar Leeuwarden komen om het herstel van de dijken te bespreken. Om het werk te betalen werden zware belastingen opgelegd.
Op dezelfde landdag werd besloten dat priesters hun eigen huizen voortaan op eigen kosten moesten bouwen, herstellen en onderhouden.
Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 5
Wilt u reageren?
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Op de kaart
De kronieken van Worp
Beelden bij de kroniek
Bronnen en verantwoording
Worp van Thabor, Vijfde boek der Kronijken van Friesland, uitgegeven door het Friesch Genootschap, Leeuwarden 1871, gedrukte blz. 87-89 (PDF-bladzijden 100-102).
Online kronieken, dagboeken en brieven.
- Het scanbeeld noemt de storm op 26 september 1509. De historische terugblik geeft 1345, 26 september en het getal 18. Bij dat getal staat in deze druk geen nadere eenheid; er is geen duizendtal voor ingevuld en geen zelfstandig slachtofferaantal berekend.
- De klachten dat het niet vieren van Maria de ramp had veroorzaakt zijn uitspraken van de Friezen zoals de kroniek ze weergeeft, geen door de redactie vastgestelde oorzaak. De toestemming om de dag weer te vieren is eveneens opgenomen.
- De landdag voor het dijkherstel is uitdrukkelijk gedateerd op 20 januari 1510. Die mededeling is niet naar 1509 teruggeschoven. De marge blijft bij deze passage 1504 vermelden; de expliciete jaartallen in de hoofdtekst zijn gevolgd.