Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 4

Sigismunds vrijheidsbrief voor de Friezen, 1417

Sigismunds bul en privileges

Een afschrift van Sigismunds bul en privileges voor de Friezen uit 1417. Het is overgeschreven uit het origineel dat met het zegel van de keizer was bezegeld.

Sigismund, vertaling van de Latijnse vrijheidsbrief (in modern Nederlands):

In de naam van de heilige en ondeelbare Drie-eenheid, tot heil. Amen. Sigismund, door Gods genade Rooms koning, altijd verheven, en koning van Hongarije, Dalmatië, Kroatië enzovoort. Tot blijvende herinnering aan deze zaak maken wij door deze brief aan iedereen bekend wat volgt.

De goedertierenheid van het koninklijke gezag verplicht ons om het welzijn te bevorderen en gunsten te verlenen aan allen die onder ons gezag staan. Wij regeren door de beschikking van Hem die alles schenkt. Wat ruimhartig wordt gegeven om de wensen van de onderdanen te vervullen, komt ook onze schat ten goede. Wie zich onderscheiden door standvastige, beproefde trouw en door de duidelijke deugden die uit hun daden blijken, omringen wij nog nadrukkelijker met onze gewone welwillendheid en met bijzondere gunsten. Hoe meer gunsten zij van de koninklijke hoogheid ontvangen, hoe sterker zij worden aangemoedigd om hun ijverige diensten voort te zetten. Zo mogen zij met hernieuwde kracht terecht blij zijn onder een genadige vorst te dienen.

De eerbiedwaardige, ons geliefde inwoners van zowel Oost- als West-Friesland, gewoonlijk de vrije Friezen genoemd, onze getrouwen en die van het Heilige Rijk, hebben ons onlangs een verzoek aangeboden. Zij vragen ons uit koninklijke genade alle gunsten, vrijheden, vrijstellingen, rechten, privileges en brieven te vernieuwen, goed te keuren, te bekrachtigen en te bevestigen die onze roemrijke voorgangers, de Roomse keizers en koningen van zaliger gedachtenis, hun en de afzonderlijke Friese landen en districten vroeger hebben verleend. Hetzelfde vragen zij voor hun plaatselijke rechten, goede gewoonten en gebruiken. Ook vragen zij ons de hierna beschreven gunsten opnieuw te verlenen.

Bevestiging van rechten en bescherming

Wij hebben zorgvuldig gelet op hun standvastige toewijding en bijzondere, zuivere trouw. Zowel hun voorouders als zijzelf hebben die tegenover ons en het Rijk getoond en tonen die nog. Wij stemmen graag met hun wensen in en hebben hun verzoeken genadig verhoord. Na eigen beraad en rijp overleg met onze vorsten, graven, edelen en getrouwen hebben wij alle genoemde gunsten, vrijheden, vrijstellingen, rechten, privileges en brieven van onze voorgangers vernieuwd, goedgekeurd, bekrachtigd en bevestigd. Dat doen wij ook nu door deze brief, met ons Roomse koninklijke gezag en met volledige kennis van zaken. Dit geldt eveneens voor hun plaatselijke rechten, goede gewoonten en gebruiken.

Om onze koninklijke gunst jegens deze inwoners nog duidelijker te maken, verbinden wij hen allen en ieder afzonderlijk weer met ons en het Rijk, samen met hun vrouwen, kinderen, huisgenoten en alle personen van beide geslachten en hun goederen. Dit geldt ook voor alle landen en districten van Oost- en West-Friesland die gewelddadig, onrechtmatig en eigenmachtig zijn losgemaakt en vervreemd. Wij nemen hen en hun landen en goederen onder onze bescherming en die van het Heilige Rijk.

Wij willen, besluiten en bepalen met dit eeuwig geldende bevel dat de Friese landen en districten en al hun huidige en toekomstige inwoners, mannen en vrouwen, jongeren en volwassenen, voor altijd alle rechten, eerbewijzen, vrijheden, gunsten en gewoonten mogen genieten waarop zij tot nu toe hebben gesteund. Ook zullen zij delen in de rechten waarvan de andere getrouwen en ijveraars van het Rijk gebruikmaken.

Niet van het Rijk te scheiden

Zij zullen uitsluitend ons en onze opvolgers in het Rijk, de Roomse keizers en koningen, als hun gezag erkennen en niemand anders. Wij noch onze opvolgers mogen hen voortaan geheel of gedeeltelijk van het Roomse Rijk scheiden, afsnijden of losmaken, verkopen, wegschenken, verpanden of op enige andere wijze vervreemden.

Alle verdelingen, onttrekkingen, schenkingen, verkopen, verpandingen en vervreemdingen die wie dan ook eigenmachtig, onrechtmatig of met geweld heeft verricht, onder welk voorwendsel en op welke wijze ook, hebben geen rechtskracht. Om de Friezen nog zekerder te beschermen, verklaren wij met de volheid van ons koninklijke gezag en met zekere kennis dat al zulke handelingen geen geldigheid of betekenis hebben. Dat geldt ook voor de daarbij door de inwoners of hun voorgangers gedane beloften, afgelegde eden en opgestelde brieven, voor alle regelingen, verbonden en verdragen die zij daarover hebben gemaakt of bevestigd, en voor alles wat daaruit is voortgekomen, ervan afhangt of ermee samenhangt.

Hoewel deze zaken feitelijk zijn gebeurd, bestaan zij rechtens niet. Wij doen ze daarom teniet, verklaren ze ongeldig en vernietigen ze volledig door deze brief. Wij herstellen de Friezen en hun landen, gezamenlijk en afzonderlijk, volledig in hun oude en hun toekomende vrijheden, rechten, erfgoederen, waardigheden, bezittingen en goede gewoonten van vóór die vervreemdingen, verdelingen en afscheidingen.

Dienst, heffingen en vrijwillige bijdragen

Wij willen tegemoetkomen aan de tekorten, schade en onderdrukking waaronder onze getrouwe inwoners al vele jaren door vijandige buren zwaar lijden en waardoor zij van het Rijk zijn losgemaakt. Zo kunnen en behoren zij ons en het Rijk voortaan met meer toewijding te eren en lief te hebben en troost te zoeken onder de bescherming van onze macht en die van het Rijk.

Daarom bepalen wij met dit blijvende bevel, op grond van het genoemde gezag en met genoemde kennis, dat zij nooit verplicht zullen zijn ons of onze opvolgers buiten hun landen en grenzen te dienen. Evenmin zijn zij, behalve voor de hieronder beschreven schatting, verplicht belastingen, bijdragen, beden of andere heffingen te geven of te betalen, om welke reden, voor welke zaak of onder welk verzonnen of afgedwongen voorwendsel ook, behoudens de hierna genoemde gevallen.

Mocht iemand uit deze inwoners zich, door opstandigheid misleid, tegen ons of onze opvolgers keren of ongehoorzaam durven zijn, wat God verhoede, dan zijn de overige inwoners verplicht ons en onze opvolgers met al hun macht bij te staan. Zij moeten naar Friese wijze en volgens de Friese rechten dienen totdat deze tegenstanders hun opstandigheid afleggen, weer werkelijk aan ons en het Rijk gehoorzamen en nederig koninklijke of keizerlijke genade hebben verkregen.

Ook kan het gebeuren dat wij of onze opvolgers voor het behoud en welzijn van deze landen zoveel moeite en kosten moeten dragen, dat de inwoners ons of onze opvolgers uit eigen beweging en geheel uit vrije wil iets willen schenken als vergoeding voor die inspanningen en uitgaven.

Alleen de dader wordt gestraft

Wij vinden het rechtvaardig en billijk om de werking van plaatselijke rechten en gewoonten met wijze mildheid zo te regelen dat de straf voor misdrijven van voorouders of bloedverwanten niet op onschuldigen overgaat. Daarom willen wij en verlenen wij de inwoners uitdrukkelijk dat het misdrijf van één of meer personen niet tot algemeen nadeel mag strekken van voorouders, bloedverwanten, vrienden of enig ander onschuldig mens. Hun mag vanwege de daders niets worden aangerekend. Alleen degene of degenen die het misdrijf begingen, zullen worden berecht en volgens de Friese rechten en gewoonten aan persoon en goederen worden gestraft.

Bestuur door eigen grietmannen en rechters

Om de inwoners nog gunstiger in hun wensen tegemoet te komen, verlenen wij hun voor onszelf en onze opvolgers deze bijzondere gunst. Wij zullen hen, hun landen en districten met alles wat erbij hoort, gezamenlijk noch afzonderlijk, en ook de hieronder beschreven schatting nooit aan iemand verbinden, verpanden of geven, of op enige wijze van het Rijk vervreemden.

Ook zullen wij bij welke gelegenheid dan ook geen geestelijke of wereldlijke vorst, graaf, baron, edelman, ridder, krijgsman, burger, man uit het gewone volk of enig ander persoon, ongeacht diens stand, als bestuurder of regent over hen aanstellen of aan hun landen opleggen. Wij geven hun volledige bevoegdheid om zich te laten besturen door hun eigen grietmannen, rechters en rechtsdienaren, volgens hun tot nu toe onderhouden gewoonten en gebruiken.

Eén keizerlijke groot per huishouden

Onze koninklijke majesteit heeft, met volledige kennis en na beraad en met instemming en advies van onze geestelijke en wereldlijke vorsten, graven, baronnen, aanzienlijken, edelen en getrouwen en die van het Heilige Roomse Rijk, om zeer rechtvaardige redenen en vooral om de rechten van het Rijk te beschermen, deze landen met al hun toebehoren en hun mannelijke en vrouwelijke inwoners weer tot ons en het Rijk geroepen. Wij hebben hen onder onze bescherming en vrijwaring genomen en hun de genoemde gunsten en vrijheden verleend.

Wij vinden het rechtvaardig, billijk en redelijk dat deze inwoners het Rijk, waarvan zij een deel en zelfs een edel en voortreffelijk lid zijn, en ook ons en onze opvolgers als hun ware, natuurlijke en rechtmatige heren met ten minste een blijvend teken van eerbied, werkelijke erkenning en verschuldigde onderwerping zullen eren en erkennen. Zij zullen daartoe voortaan verplicht zijn.

Daarom besluiten en bepalen wij door deze brief, met het genoemde gezag en met genoemde kennis, dat jaarlijks op Hemelvaartsdag van onze Heer Jezus Christus voor iedere haardstede in de genoemde landen en districten met een eigen tafel en huishouden slechts één keizerlijke groot als rijksschatting wordt betaald. Het gaat om de groten die wij volgens onze andere brieven door de keizerlijke muntmeester in Leeuwarden laten slaan: twintig daarvan gelden een halve nobel en zestien een Rijnse gulden.

De grietmannen moeten ieder in hun eigen ambt deze schatting jaarlijks op hun eed en eer heffen en innen. Zij brengen het ingezamelde geld naar Leeuwarden en dragen het zonder verzet volledig af aan degene of degenen die wij of onze opvolgers bij koninklijke brief machtigen om het namens ons en de keizerlijke kamer te ontvangen en daarvoor onze kwitanties te geven. Alleen huizen en woningen van parochiepriesters of zielzorgers waarin zij werkelijk en persoonlijk wonen, zijn vrijgesteld.

Behalve deze schatting, het genoemde muntrecht en de eerder genoemde dienst behouden wij ons voor onszelf en het Rijk in alle genoemde landen en districten en hun toebehoren alleen de tollen voor die wij volgens een andere koninklijke brief in Stavoren en andere delen van Friesland laten innen.

Straf, zegel en datum

Niemand mag deze brief schenden of zich er eigenmachtig tegen verzetten. Dit geldt voor onze vernieuwing, goedkeuring, bekrachtiging, bevestiging, bescherming, behoeding en vrijwaring, opneming, besluit, bevel, bepaling, verklaring, hernieuwing, intrekking, ongeldigverklaring en vernietiging, regeling, beschikking, wil, gunst, herstel, kwijtschelding, verlening en voorbehoud.

Wie dat toch durft te proberen, moet weten dat hij alleen daardoor onze zwaarste toorn en die van het Heilige Rijk over zich afroept en een boete van vijfhonderd mark zuiver goud verbeurt. Wij bepalen dat die boete zonder kwijtschelding wordt geïnd. De helft gaat naar de keizerlijke of koninklijke schatkist en de andere helft wordt voor de armen gebruikt.

Tot bewijs hebben wij deze brief onder het zegel van onze majesteit laten geven. Gegeven te Konstanz in het jaar des Heren 1417, op de tweede dag van september, in het eenendertigste jaar van ons Hongaarse koningschap en het achtste van ons Roomse koningschap. Op bevel van de heer koning: Joannes Brecher.

De gevolgen van de bul

Door deze bul ontsloeg de keizer de Friezen van alle lasten, eden en verbonden die zij en hun voorouders gezamenlijk of afzonderlijk vóór die tijd tegenover geestelijke of wereldlijke heren of gemeenschappen hadden aangegaan, beloofd of gezworen. Ook mocht geen keizer de Friezen of hun landen ooit verkopen, verpanden of op enige manier van het Roomse Rijk vervreemden. De keizer mocht in Friesland geen geestelijke of wereldlijke vorst, edelman of niet-edelman als potestaat, gouverneur of regent aanstellen. Zij zouden hun land zelf regeren met hun eigen grietmannen en rechters, zoals zij dat tot dan toe volgens oude gewoonte hadden gedaan.

Arend, kruis en een latere brief

In deze bul legde de keizer vast dat de Friezen hem ieder jaar voor elke schoorsteen en haardstede met een eigen tafel en huishouden één groot moesten betalen. Twintig groten zouden een halve nobel en zestien een Rijnse gulden gelden. In een andere brief die dezelfde keizer na deze bul aan de Friezen stuurde, vind ik dat de groot die hij toen in Friesland had laten slaan, aan de ene kant een dubbele arend met uitgespreide vleugels had. Dat was een teken dat de Friezen bij de keizer en het Roomse Rijk hoorden. Aan de andere kant stond een dubbel kruis, als teken dat Sigismund ook koning van Hongarije was en de Friezen weer aan het Roomse Rijk had verbonden.

In deze bul behield de keizer de tollen in Stavoren en andere Friese havens voor, volgens een andere brief die hij daarover gaf. Maar in de brief die dezelfde keizer na de bul aan de Friezen stuurde en waarbij ik geen datum vind, beloofde hij voor zichzelf en zijn opvolgers, de Roomse keizers en koningen, nooit enige tolheffing in Friesland in te stellen of te verordenen.

De geloofsbrief uit 1416 beschrijft de opdracht en volmacht van de gezanten die Sigismund naar de Friezen stuurde.

Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 4

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.