Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 4

1408: oorlog en vrede in Stellingwerf

In 1408 voerde Frederik van Blankenheim, bisschop van Utrecht, oorlog met de landen Stellingwerf, Schoterland en Oosterzeeningenland. De bisschop eiste pacht van land in die drie gebieden. Hij wilde hun ook andere zware lasten en heerschappij opleggen, boven de oude gebruiken en de overeenkomsten die eerder tussen de bisschop en de landen waren gesloten.

Na veel schade, brand, roof en bloedvergieten aan beide kanten legden de partijen hun geschil aan scheidslieden voor. Die deden de volgende uitspraak.

De vredesakte en de uitspraak van de scheidslieden

Bisschop Frederik bevestigde de overeenkomst met de volgende openbare brief:

Bisschop Frederik van Blankenheim, met de uitspraak van de scheidslieden en de bevestiging van de drie steden (in modern Nederlands):

Wij, Frederik van Blankenheim, door Gods genade bisschop van Utrecht, maken met deze openbare brief aan iedereen bekend dat wij de uitspraak en overeenkomst over vrede en eensgezindheid goedkeuren, bekrachtigen en met deze brief bevestigen. Deze zijn opgesteld door de eerzame, wijze en verstandige mannen:

• heer Jaerich, abt van Stavoren;
• heer Willem, proost te Emmerik;
• de schepenen van Deventer, een van de drie hoofdsteden van Salland: Frederik van den Eese en Lubert Johanzoon;
• de schepenen van Kampen: Gerrit de Wit en Arent van Wnden;
• de schepenen van Zwolle: Geert Tomas, Johan van Emer en Johan Wilderme.

Wij hebben ons aan hen toevertrouwd als scheidslieden en bemiddelaars tussen de Friezen van Stellingwerf, Schoterwerf en Oosterzeeningenland, hun landen en inwoners aan de ene kant, en ons, onze kerk, onze landen en inwoners aan de andere kant. Wij beloven in goede trouw en onder de straffen die in de uitspraak zijn vastgelegd, deze uitspraak, regeling en overeenkomst geheel en op ieder afzonderlijk punt vast en voor altijd te houden en te laten houden, trouw na te komen en te laten nakomen, zonder enige list, valsheid of bedrog. De uitspraak staat hierna woord voor woord.

De scheidslieden en bemiddelaars:

In de naam van onze Heer Jezus Christus. Amen. Dit is de uitspraak die wij doen:

• Jaerich, abt van Stavoren;
• Willem van Renen, proost te Emmerik;
• de schepenen van Deventer, een van de drie hoofdsteden van Salland: Frederik van den Eese en Lubert Janzoon;
• de schepenen van Kampen: Gerrit de Witte en Arent van Ouden;
• de schepenen van Zwolle: Geert Tomas, Johan van Emer en Johan Wildermer.

Wij zijn door beide partijen eensgezind gekozen als scheidslieden en bemiddelaars om alle twist en geschillen bij te leggen tussen de eerwaardige heer Frederik van Blankenheim, door Gods genade bisschop van Utrecht, zijn kerk, zijn landen en inwoners aan de ene kant, en de Friezen van Stellingwerf, Schoterwerf en Oosterzeeningenland, hun landen en inwoners aan de andere kant. Wij doen eensgezind uitspraak op de volgende voorwaarden.

Achterstallige pacht en andere aanspraken

Allereerst bepalen wij dat men de uitspraak zal houden en uitvoeren die Johan Wilderme heeft gedaan als opperste scheidsman, door beide partijen daarvoor gekozen. Die uitspraak gaat over het erf en het stuk land in het kerspel IJsselham en de achterstallige pacht die Stellingwerf en Schoterwerf daarvan verschuldigd zijn, met de verduidelijking die hierna volgt.

De genoemde Friezen zullen voor de tot vandaag achterstallige pacht van dit erf en voor andere aanspraken die onze heer van Utrecht op de drie landen Stellingwerf, Schoterwerf en Oosterzeeningenland kan hebben, het hierna beschreven geld aan hem geven en betalen. Dat moet gebeuren in Vollenhove, op de eerstkomende Sint-Pontianusdag, in handen van Pilgerum van Ruytenberge en Johan Wilderme. Het geld is bestemd voor degene die onze heer van Utrecht daarvoor met zijn bezegelde brief zal aanwijzen.

Als een van de mensen die dit geld moeten ontvangen overlijdt of door noodzakelijke omstandigheden niet aanwezig kan zijn, zal onze heer van Utrecht een ander in zijn plaats stellen om het geld te ontvangen. Elk kerspel van de drie landen zal op de genoemde termijn eenmaal het hierna vermelde bedrag geven en betalen.

De bedragen voor Stellingwerf

• Belsdyck: 80 oude schilden.
• Pepergae: 35 oude schilden.
• Steggerden: 80 oude schilden.
• Benninckegae: 20 oude schilden.
• Noortwolde: 80 oude schilden.
• Bente: 60 oude schilden.
• Oldebercoop: 90 oude schilden.
• Westnyebercoop: 30 oude schilden.
• Oostnyebercoop: 50 oude schilden.
• Dunckbrueck: 80 oude schilden.
• Haaule: 60 oude schilden.
• Oostwoldt: 100 oude schilden.
• Siechtloo: 35 oude schilden.
• Appelsche: 50 oude schilden.
• Esloo: 60 oude schilden.
• Nyehelpae: 35 oude schilden.
• Oldehelpae: 70 oude schilden.
• Walnregae: 80 oude schilden.
• Oenegae: 60 oude schilden.
• Oldetrynde: 80 oude schilden.
• Nyetrynde: 25 oude schilden.
• Spange: 45 oude schilden.
• Scharpenseel: 40 oude schilden.
• Monkebuer: 25 oude schilden.
• Olde Lemmer: 80 oude schilden.
• Nye Lemmer: 50 oude schilden.
• Nye holdtwolde: 60 oude schilden.
• Olde holdtwolde: 60 oude schilden.
• Idzerde: 60 oude schilden.

De bedragen voor Schoterwerf

• Suaege: 80 oude schilden.
• Obbegae: 60 oude schilden.
• Schueringae: 50 oude schilden.
• Oldehorne: 60 oude schilden.
• Nyehorne: 50 oude schilden.
• Catlyck: 70 oude schilden.
• Brummergae: 50 oude schilden.
• Olde Schoeten: 70 oude schilden.
• Nye Schoeten: 50 oude schilden.
• Rotnye: 70 oude schilden.
• Die Haule: 70 oude schilden.
• S. Joannesgae: 50 oude schilden.
• Nye delfsterhuysen: 50 oude schilden.
• Olde delfsterhuysen: 70 oude schilden.

Het erf waartoe het klooster te Schoten behoort, betaalt vijftig oude schilden. Oosterzeeningenland betaalt eveneens vijftig oude schilden.

Voor iedere genoemde oude schild zullen zij drieëndertig Vlaamse groten betalen. Elk huis in de drie genoemde landen zal bovendien binnen dezelfde termijn vier Vlaamse groten geven en betalen.

Dubbele betaling, beslag en kerkelijke straffen

Als deze kerspelen, of een van hen in de drie landen, het geld niet op of vóór de genoemde termijn betalen, zullen zij de volgende dag ieder naar hun aandeel het dubbele bedrag verschuldigd zijn.

Onze heer van Utrecht mag het onbetaalde geld van ieder kerspel dat niet betaalt, door zijn boden met beslag innen. De andere kerspelen mogen hem of zijn boden daarbij niet hinderen of weerstand bieden. Wie dat toch doet, zal vredeloos zijn in het Sticht Utrecht. Wie op tijd betaalt en de beslaglegging niet hindert, zal verder geen schade lijden van onze heer van Utrecht en de andere genoemde kerspelen.

Bovendien zullen de kerspelen die niet op tijd betalen of de beslaglegging hinderen, onder de straf van de kerkelijke ban vallen voor hun personen en onder het interdict voor de plaatsen waar het verzuim plaatsvindt.

Twaalf mannen wijzen het land aan

Onze heer van Utrecht zal twaalf goede, geschikte mannen uit het kerspel IJsselham kiezen. Zij zullen onder ede het land aanwijzen en afpalen waarvan volgens de brieven van onze heer van Utrecht terecht pacht of cijns verschuldigd is. Als het land is afgepaald, zal het worden gemeten.

Bij het afpalen en meten zullen de Friezen van de drie landen zesenveertig mannen afvaardigen, en niet meer. Onze heer van Utrecht zal evenveel mannen afvaardigen. Als de Friezen niet aanwezig zijn, mag onze heer van Utrecht het afpalen en meten zonder hen laten uitvoeren. De afpaling en meting blijven dan even geldig als wanneer de Friezen wel aanwezig waren geweest. Dit afpalen en meten zal de eerstkomende maandag gebeuren.

De jaarlijkse cijns en de gevolgen van achterstand

Na de meting zullen de Friezen die het genoemde land bezitten voortaan ieder jaar aan onze heer van Utrecht en zijn opvolgers, de bisschoppen van Utrecht, of aan hun ambtman te Vollenhove, vier Engelse sterlingen per pondemaat, of talenta betalen. Het moeten goede en gangbare munten zijn, waarvan drie evenveel waard zijn als één zilveren groot van Tours, geslagen op naam van de koning van Frankrijk, of zij betalen de tegenwaarde daarvan.

De betaling moet gebeuren op Allerheiligen of binnen veertien dagen daarna, volgens het cijnsrecht. Wie niet binnen die termijn betaalt, is de volgende dag dubbele cijns verschuldigd. Daarmee mag hij het land behouden tot de eerstvolgende betalingstermijn. Betaalt hij ook op die tweede termijn niet, dan is hij de daaropvolgende dag viervoudige cijns verschuldigd. Daarmee mag hij het land behouden tot de volgende termijn.

Als hij in het derde jaar niet alle achterstallige cijns betaalt, verbeurt hij het erf waaruit die cijns verschuldigd was. Het erf valt dan vrij aan onze heer van Utrecht en het Sticht Utrecht, zonder dat iemand daartegen mag opkomen. De bisschop mag er vervolgens naar eigen wil over beschikken.

De bestuurders van Kuinre moeten goede buren zijn

Wij, scheidslieden en bemiddelaars, bepalen verder dat de huidige heer van Utrecht en zijn opvolgers als bisschop, in overleg met de drie hoofdsteden van Salland, Deventer, Kampen en Zwolle, goede en verstandige ambtlieden op het huis te Kuinre zullen aanstellen. Zij mogen de genoemde Friezen niet onaangenaam zijn en hun geen onrecht aandoen.

Deze ambtlieden moeten goede buren van de Friezen zijn en welwillend en vriendelijk met hen leven. De Friezen moeten dat op hun beurt ook met hen doen. De ambtlieden zullen de onderdanen van Kuinre verstandig besturen naar hun oude recht, zoals zij dat sinds oude tijden onder Harmen van Kuinre en zijn voorouders gewend waren.

Onze heer van Utrecht en zijn ambtlieden zullen de Friezen geen schade aandoen of laten aandoen vanuit Kuinre of via het ambt Kuinre, zonder list. Ook de Friezen van de drie landen mogen geen schade aandoen of vanuit hun landen laten aandoen aan Kuinre of het ambt Kuinre, zonder list.

Bezit, rechtsbescherming en oude overeenkomsten

Alle Friezen uit de drie landen die goederen of erven in het Sticht Utrecht hebben liggen, zullen die vrij en ongehinderd mogen gebruiken zoals andere inwoners van het Sticht. Wel blijven de renten en pachten behouden die onze heer van Utrecht en ieder ander daarop hebben. Omgekeerd mogen de inwoners van het Sticht hun goederen in de drie landen op dezelfde manier gebruiken.

Niemand van de Friezen uit de drie landen zal in het Sticht Utrecht vredeloos worden verklaard, behalve degenen die zelf metterdaad een overtreding begaan en degenen die bij diezelfde daad onderweg en in het veld betrokken zijn geweest. De Friezen zullen omgekeerd op dezelfde manier met de inwoners van het Sticht handelen. Waar men de overtreding begaat, moet men het goedmaken naar het recht van het land waar het is gebeurd.

Onze heer bisschop Frederik van Utrecht zal geen aanspraak maken op de Friezen van de drie landen voor de belastingen die gruit en precatie worden genoemd en die men de vorsten over deze drie landen placht toe te wijzen. Alle oude en nieuwe brieven die eerder tussen de bisschop van Utrecht en de drie landen bezegeld en gegeven zijn, blijven volledig van kracht, zonder list.

Bezegelde brieven en een boete van drieduizend schilden

Onze heer van Utrecht en de Friezen van de drie landen zullen onze huidige uitspraak woord voor woord met openbare brieven bekrachtigen en beloven na te komen. Binnen drie weken na deze uitspraak moeten daaraan de hangende zegels van de bisschop en de drie landen zijn bevestigd. De drie hoofdsteden van Salland zullen op verzoek van onze heer van Utrecht diens brief als getuigen van alle genoemde zaken mede met hun stadszegels bekrachtigen.

Beide partijen moeten deze uitspraak en alle hiervoor en hierna beschreven punten zonder enig tekort naleven, op straffe van drieduizend oude Franse schilden en de andere straffen die in onze uitspraak genoemd zijn. Om haar voor altijd vast en geldig te laten blijven, zullen beide partijen de uitspraak op perkament laten schrijven, met hangende zegels.

Hiermee zal er volledige, goede vriendschap zijn tussen onze heer en zijn Sticht Utrecht aan de ene kant en de Friezen van Stellingwerf, Schoterwerf en Oosterzeeningenland aan de andere kant. Dat geldt voor alle tekortkomingen, twisten en geschillen tot op deze dag, over vredeloos verklaarde mensen en alle andere zaken aan beide kanten, behalve de overtredingen van het interdict waaronder de kerspelen van Schoterwerf staan. Als bewijs hebben wij, de gekozen scheidslieden en bemiddelaars, onze zegels aan deze brief gehangen.

Deze uitspraak werd gedaan in de parochiekerk te Vollenhove, in aanwezigheid van onze heer van Utrecht, de raden, priesters, stellingen, rechters, grietmannen en de gemeenschappen van de drie genoemde landen. Er waren voor deze zaak zeer veel mensen uit die gemeenschappen aanwezig. Dit gebeurde in het jaar 1408, op vrijdag, Sint-Margrietendag, de dag van de heilige maagd.

Bisschop Frederik bevestigt de brief:

Als bewijs van de waarheid hebben wij, Frederik, de genoemde bisschop van Utrecht, ons zegel aan deze brief laten hangen. Wij hebben onze drie hoofdsteden van Salland gevraagd deze brief als getuigenis van alle genoemde zaken met ons en voor ons te bezegelen.

De raden van Deventer, Kampen en Zwolle:

Wij, de raden van de drie hoofdsteden van Salland, Deventer, Kampen en Zwolle, erkennen dat wij deze brief op verzoek van onze lieve en genadige heer Frederik van Blankenheim, door Gods genade bisschop van Utrecht, samen met hem met onze stadszegels hebben bezegeld. Gegeven in het jaar 1408, op zondag, de feestdag van de Verdeling van de twaalf apostelen, in het Latijn divisio apostolorum genoemd.

Ondanks deze verzoening voerden de bisschop van Utrecht en de Friezen van Stellingwerf en Schoterwerf later opnieuw veel oorlog met elkaar. Dat blijkt uit een andere verzoeningsbrief, waarvan ik hierna nog een afschrift zal opnemen.

Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 4

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.