Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 4

Oorlog en vredesakte in Stellingwerf, 1413

Nieuwe oorlog in Stellingwerf

In 1413 voerden de Friezen van Stellingwerf veel oorlog tegen bisschop Frederik van Blankenheim van Utrecht. De bisschop trok met een groot leger Stellingwerf binnen en wilde het gebied aan zich onderwerpen. Hij stak Peperga en Blesdijke in brand, met enkele andere dorpen en huizen.

In de herfst kwam jonker Aleff van Suten met een groep mannen uit het Sticht naar Lemmer. Hij brandde de plaats en de parochiekerk af. De boeren in Lemmer verzamelden zich echter en sloegen Aleff met bijna al zijn metgezellen dood. Na veel wederzijdse schade legden de partijen hun geschil opnieuw aan goede mannen en bemiddelaars voor. Zij verzoenden hen op de volgende wijze.

Bisschop Frederik van Blankenheim en de aangehaalde scheidslieden (in modern Nederlands):

Wij, Frederik van Blankenheim, door Gods genade bisschop van Utrecht, maken voor ons, ons gezamenlijke land, onze steden en onderdanen met deze openbare brief aan iedereen bekend dat wij de overeenkomst van verzoening en eensgezindheid erkennen die door de eerzame, wijze en verstandige mannen is opgesteld: de schepenen van de drie hoofdsteden van Salland, Deventer, Kampen en Zwolle, en de vertegenwoordigers van Oostergo, Westergo, Groningen, Stavoren en Boedingewerffstal.

Het zijn:

• Lubert Janzoon en Conraedt van Duenen namens Deventer;
• Frederik van Rynwich en Jacob Riedt namens Kampen;
• Gerrit Tomas en Albert Snaevel namens Zwolle;
• heer Johan, deken en pastoor te Tzerckgeest, Jacob Stellinga, Here Onckinga, Doecke Wffinga, Hidde Hesselinga en Jacob Lange Simenzoon namens Oostergo, Westergo, Groningen, Stavoren en Doedingewerffstal.

Wij hebben ons aan hen toevertrouwd als scheidslieden en bemiddelaars om eensgezind een behoorlijke uitspraak te doen over alle geschillen en tekortkomingen tussen ons, onze landen, mensen, steden en onderdanen aan de ene kant, en de Friezen van Stellingwerf en Schoterland met hun vrienden en helpers uit Friesland aan de andere kant. Wij beloven de uitspraak geheel en op ieder afzonderlijk punt te houden en te laten houden, na te komen en te laten nakomen, zonder list, bedrog of valsheid. De uitspraak volgt hierna woord voor woord.

De scheidslieden en bemiddelaars:

In de naam van onze Heer Jezus Christus. Amen. Wij doen de volgende uitspraak:

• de schepenen van Deventer, een van de drie hoofdsteden van Salland: Lubert Johanzoon en Conraedt ten Duenen;
• de schepenen van Kampen: Frederik Rynwych en Jacob Riedt;
• de schepenen van Zwolle: Gerrit Tomas en Albert Snaevel;
• Joannes, deken en pastoor te Tzerckgeest, Jacob Scheltinga, Here Auckinga, Doecke Offinga, Hidde Hesselinga en Jacob Lange Simonszoon namens Oostergo, Westergo, Groningen, Stavoren en Doedingewerffstal.

Wij zijn door beide partijen eensgezind gekozen en aangesteld als scheidslieden en bemiddelaars om alle twist en geschillen bij te leggen tussen de eerwaardige vader in God, heer Frederik, door Gods genade bisschop van Utrecht, onze lieve heer, zijn kerk, landen, steden en onderdanen aan de ene kant, en de Friezen van Stellingwerf en Schoterland, hun vrienden en helpers uit Friesland die met hen zijn geweest, aan de andere kant.

Tweeduizend tweehonderd oude schilden

Allereerst bepalen wij dat de Friezen van Stellingwerf en Schoterland voor de misdrijven en tekortkomingen die in dit jaar en eerder tot op heden tussen deze partijen zijn voorgevallen, aan onze heer de bisschop van Utrecht tweeduizend tweehonderd oude schilden zullen geven en betalen. Iedere schild wordt gerekend op drieëndertig en een halve Vlaamse groot, of op geld dat daarvoor goed is. Zij zullen hem dit bedrag in hun brieven toezeggen, op straffe van dubbele betaling, op de termijn die in die brieven zal staan.

Het hooiland op den Brueck

Het hooiland in het kerspel IJsselham, dat op den Brueck heet, is eerder afgepaald en met staken gemarkeerd. Onze heer de bisschop heeft dat land aan de Friezen van Stellingwerf en Schoterland en aan de overige belanghebbende inwoners verkocht voor vier en een halve oude schild per schutenstal. Ook daarbij geldt drieëndertig en een halve Vlaamse groot per schild, of geld dat daarvoor goed is.

De kopers mogen de koopsom van dit hooiland de eerstkomende acht jaar onder zich houden, mits zij jaarlijks rente en pacht betalen. Gedurende die acht jaar geven zij voor iedere vier schutenstallen jaarlijks één oude schild van de genoemde geldwaarde. Zij betalen die aan de schout van Vollenhove, voor de toenmalige heer van Utrecht, op de avond vóór Allerheiligen, op straffe van dubbele betaling.

De Friezen uit deze landen moeten het land gezamenlijk binnen de acht jaar aflossen en vrijkopen, met betaling van de volledige pacht en vier en een halve oude schild per schutenstal. Als een kerspel zijn volledige aandeel in het hooiland binnen een van die acht jaren eerder van pacht en jaarlijkse rente wil vrijkopen, mag dat op Allerheiligen gebeuren tegen dezelfde koopsom en de volledige pacht. Dat kerspel is dan voor altijd van de oude jaarlijkse rente ontslagen.

De Friezen van Stellingwerf en Schoterland en de overige belanghebbende inwoners zullen het geld voor beide aflossingen binnen de genoemde termijn zonder lasten of belemmeringen in handen van de schepenen en raad van Kampen betalen. Daarvoor zullen behoorlijke kwitanties en brieven worden gegeven.

Als het later toch mocht gebeuren, wat God verhoede, dat zij hun schutenstallen niet binnen acht jaar aflossen, zullen zij zich in hun brieven aan de bisschop zo verbinden dat de niet-aflossende personen voortaan voor iedere twee schutenstallen jaarlijks één oude schild betalen. Dat gebeurt aan de schout van Vollenhove op de avond vóór Allerheiligen, op straffe van dubbele betaling, totdat zij hun land net als de anderen hebben afgelost. Oostergo en Westergo, de burgemeesters en raad van Groningen, schepenen en raad van Stavoren en de grietmannen en gemeenschap van Doedingewerffstal zullen deze brieven op hun verzoek met behoorlijke bekrachtiging bezegelen.

Eigendom en rechten na de aflossing

Wanneer de aflossing is voldaan en alle pacht en jaarlijkse rente zijn betaald, zal de bisschop de Friezen behoorlijke brieven geven. Die worden bezegeld met zijn zegel en de zegels van de vijf godshuizen van Utrecht: de Dom, Oudmunster, Sint-Pieter, Sint-Jan en de Sint-Maartenskerk te Utrecht. Ook komen daaraan de zegels van de vijf hoofdsteden van het Sticht: aan de ene kant van de IJssel Utrecht en Amersfoort en aan de andere kant Deventer, Kampen en Zwolle.

Met die brieven zullen de bisschop of zijn opvolgers het afgepaalde hooiland met de geplaatste staken voor altijd overgeven en toewijzen aan de Friezen van Stellingwerf en Schoterland en de overige belanghebbende inwoners. Zij zullen het in vaste erfelijke eigendom bezitten en gebruiken zoals de bisschop dat nu heeft gebruikt. De bisschop zal het hooiland vrijgeven van alle rechten en aanspraken die hij of zijn voorgangers erop kunnen hebben gehad, met behoud voor hem en het Sticht Utrecht van de heerlijkheid en de rechtspraak over het hooiland, voor altijd.

Als Friezen uit Stellingwerf of Schoterland, of andere inwoners, elkaars land vergraven, staken verplaatsen, land afnemen of de erfgrenzen van het hooiland aantasten, begaan zij daarmee geen overtreding tegen de bisschop, het Sticht of diens heerlijk gezag. Zij mogen deze grensgeschillen in hun eigen landen Stellingwerf en Schoterland berechten en beslissen, niet op het hooiland op den Brueck. Verwondingen en doodslag mogen zij daarentegen niet berechten. Als een partij over de genoemde punten bij de bisschop of zijn heerlijk gezag klaagt, zullen de bisschop of zijn ambtlieden rechtspreken volgens het recht van zijn landen.

De lange buitendijk en de inwoners van IJsselham

De bisschop zal voor zijn Sticht de lange buitendijk van den Hamme tot Kuinre in erfelijke eigendom behouden. Boven vier en een halve oude schild zal hij de Friezen aan wie die lange dijk heeft toebehoord per schutenstal zoveel geven als de daarvoor eerder aangestelde of nog aan te stellen scheidslieden bepalen. Dat volgt uit de brief die de Stellingwervers daarover hebben gegeven.

De scheidslieden zullen hun uitspraak in Vollenhove doen op de eerstkomende zondag waarmee Pinksteren wordt afgesloten. Zij zullen ook bepalen wanneer de bisschop betaalt of welke jaarlijkse rente hij zal geven totdat de koopsom is betaald.

De bisschop zal voor zichzelf en zijn opvolgers aan de Friezen van Stellingwerf en Schoterland een bezegelde brief geven dat de inwoners van IJsselham hun vee niet verder laten weiden dan volgens de bestaande bezegelde brieven tussen IJsselham en deze Friezen is toegestaan. De belanghebbenden uit Stellingwerf en Schoterland mogen daarbij vee schutten zonder een overtreding tegen de bisschop te begaan.

Schoterland moet zijn aandeel aannemen

De inwoners van Schoterland en de andere daar wonende belanghebbenden hebben hun schutenstallen hooiland nog niet aangenomen en hun brieven nog niet gegeven, zoals Stellingwerf dat wel heeft gedaan. Daarom moeten zij hun aandeel aannemen en de beschrijving van hun schutenstallen aan de kastelein te Kuinre overhandigen, uiterlijk acht dagen na de eerstkomende Pinksterdag. Op straffe van twaalfhonderd oude schilden moeten zij op alle punten, artikelen en voorwaarden hetzelfde doen als Stellingwerf volgens de daarvoor gegeven brief al met zijn aandeel heeft gedaan.

De bepalingen over het hooiland op den Brueck in de wederzijds gegeven brieven van 1408, op zondag de dag van de twaalf apostelen te Vollenhove, zullen dood en krachteloos zijn. Dat geldt alleen voor de punten, artikelen en voorwaarden betreffende dat hooiland. Voor alle andere bepalingen tussen de bisschop, zijn Sticht en de landen Stellingwerf, Schoterland en Oosterzeeningenland blijven die brieven volledig van kracht.

Kuinre en de bekrachtiging van het verdrag

De inwoners van Kuinre zullen met de verzoening zijn inbegrepen en vrij op het weer mogen komen zoals zij het nu aantreffen en het mogen gebruiken zoals zij vóór de eed deden. De bisschop en zijn Sticht behouden hun heerlijkheid en recht zoals de bisschop dat voor het Sticht heeft gekocht van Harmen van Kuinre en van Harmen en Hendrick, zijn zonen.

De bisschop en de Friezen van Stellingwerf en Schoterland zullen deze eensgezind gedane uitspraak woord voor woord, geheel en op ieder afzonderlijk punt, houden en beloven na te komen. Zij geven elkaar daarover op perkament geschreven brieven met hun hangende zegels. Die moeten op de eerstkomende Sint-Agnesdag in Vollenhove worden overhandigd, zonder list of uitvluchten.

De bisschop zal de uitspraak met zijn zegel bezegelen en Deventer, Kampen en Zwolle vragen dit op zijn verzoek met hun stadszegels mede te doen, als getuigenis en bekrachtiging. De Friezen van Stellingwerf en Schoterland zullen hun landszegels aanbrengen. Zij zullen de prelaten, grietmannen en mederechters van Oostergo en Westergo, de burgemeesters en raad van Groningen, schepenen en raad van Stavoren en de grietmannen en gemeenschap van Doedingewerffstal vragen de uitspraak eveneens met hun lands- en stadszegels te bekrachtigen.

Als de Friezen van Stellingwerf en Schoterland op een van de punten of voorwaarden tekortschieten en niet nakomen wat zij in hun brieven hebben beloofd, wat God verhoede, en de bisschop hen met zijn ambtlieden en boden geestelijk of wereldlijk wil bestraffen of hun met rechtsmiddelen wil weerstaan, dan zullen de genoemde landen en steden onze heer de bisschop laten verkrijgen wat zij hem voor hemzelf en zijn Sticht in hun brieven hebben beloofd.

Hiermee zal er volledige verzoening en vaste, bestendige vriendschap zijn tussen de bisschop, zijn steden en onderdanen aan de ene kant, en de Friezen van Stellingwerf en Schoterland met hun vrienden en helpers uit Friesland aan de andere kant. Dat geldt voor alle overtredingen, twisten, schade en geschillen tot nu toe, door roof, brand, doodslag of andere zaken. Als bewijs van alle genoemde zaken, voorwaarden, artikelen en punten hebben wij, de scheidslieden en bemiddelaars, onze zegels aan deze brief gehangen.

Deze uitspraak werd gedaan te Vollenhove in het jaar 1413, op Sint-Thomasdag.

Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 4

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.