Het tragische lot van Gerrit van Oppenhuis

Gerrit van Oppenhuis werd in 1784 in Sneek geboren als zoon van pottenbakker Hette Oppenhuis en Geertje Jacobs Zeldenthuis. Hij studeerde theologie in Franeker en gebruikte tijdens zijn studie de naam Gerardus of Gerhardus van Oppenhuis.

Een ambachtsgezin in Sneek

Gerrits vader Hette kwam uit Oppenhuizen. Toen hij op 18 mei 1783 met Geertje Jacobs Zeldenthuis trouwde, woonde hij daar nog. Op 14 juni 1793 werden Hette en Geertje ingeschreven in de burgerboeken van Sneek. Hette werd er pottenbakker. Geertje was een dochter van uurwerkmaker Jacob Zeldenthuis. Gerrit groeide dus op in een gezin waarin aan beide kanten een ambacht een belangrijke plaats innam.

De pottenbakkerij van zijn ouders stond aan het Kleinzand. Na Hettes overlijden werd het bedrijf in 1809 te koop aangeboden als een extra ruime huizinge met pottenbakkerij, het Jouwster Veerhuis, letter A nr. 166. Het pand liep van het Kleinzand tot aan de stadswal. Gerrits moeder Geertje Zeldenthuis woonde er toen nog en was mede-eigenares. Het was daarmee meer dan een eenvoudige werkplaats: woning en bedrijf vormden samen een behoorlijk Sneker ambachtspand. Lees meer over Hette, Geertje en de familie Oppenhuis in Sneek.

• Lees meer over Hette, Geertje en de familie Oppenhuis in Sneek.

Student in Franeker

In april 1804 woonde Gerrit als student in Franeker. Dat blijkt uit de ondertrouwregistraties van Franeker en Sneek. Anna Catharina woonde toen nog in Sneek. Zij gingen op 7 april 1804 in ondertrouw. In het hervormde trouwregister van Franeker werd op 22 april vermeld dat Gerrit student was en dat het huwelijk elders zou worden gesloten. Op 3 mei 1804 werd hun huwelijk in Sneek bevestigd.

Of Anna Catharina na het huwelijk bij Gerrit in Franeker ging wonen, is uit de tot nu toe gevonden registraties niet op te maken. De registers geven hun woonplaatsen vóór het huwelijk: Gerrit in Franeker en Anna in Sneek. Het is daarom mogelijk dat zij daarna samen in Franeker woonden, maar dat is nog niet bewezen. Gerrits familie bleef in Sneek wonen, zodat er in ieder geval een sterke band met die stad bleef bestaan.

Een katholieke vrouw en een hervormde predikant

Tijdens zijn studie trouwde Gerrit met de ongeveer twintigjarige Anna Catharina Dekker. Zij was katholiek, terwijl Gerrit werd opgeleid tot hervormd predikant. Een predikant mocht gewoon trouwen; bijzonder is hier vooral dat het om een gemengd katholiek-protestants huwelijk ging.

Hun zoontje Hetto werd op 18 december 1805 geboren.

1807: predikant van Oppenhuizen

Gerrit werd op 11 oktober 1807 als kandidaat in Oppenhuizen bevestigd. Door ziekte kon hij zijn intredepreek pas veertien dagen later houden. Zijn gezondheid herstelde niet. Op 16 december 1807 overleed hij, slechts 23 jaar oud. In de kerk van Oppenhuizen bleef een grafsteen aan hem herinneren.

Drie sterfgevallen in korte tijd

De opeenvolging is opvallend. Gerrits vader Hette was op 15 augustus 1807 in Sneek overleden, 57 jaar oud. Gerrit was in het najaar ziek en stierf in december. Ongeveer een maand later overleed ook het tweejarige zoontje Hetto.

Dat maakt een besmettelijke ziekte als gezamenlijke oorzaak voorstelbaar, maar het blijft een hypothese. De beschikbare gegevens noemen geen doodsoorzaak. We kunnen dus niet vaststellen dat vader, zoon en kleinzoon aan dezelfde ziekte stierven.

Anna Catharina blijft alleen achter

Anna Catharina was nog maar een jonge vrouw toen zij kort na elkaar haar echtgenoot en zoontje verloor. Zij bleef aanvankelijk in Oppenhuizen, maar keerde daarna terug naar Sneek. Daar werd zij tapster en zij hertrouwde niet.

De rouwadvertentie van Gerrit van Oppenhuis

Terug naar Sneek

Anna Catharina was pas getrouwd en had een jong zoontje toen zij vanuit Sneek naar Oppenhuizen verhuisde, waar Gerrit predikant werd. Na zijn overlijden in december 1807 en het overlijden van Hetto ongeveer een maand later bleef zij nog korte tijd als predikantsweduwe in Oppenhuizen wonen. Daarna keerde zij terug naar Sneek.

Wat betekende het om tapster te zijn?

In Sneek werd Anna Catharina tapster. Dat betekende in het begin van de 19de eeuw meer dan werken als serveerster. Een tapper verkocht wijn, bier en sterke drank in het klein; een tapster was een vrouw die zo’n bedrijf uitoefende. Zij kon dus zelf een kleine tapperij of kroeg drijven en daarmee haar inkomen verdienen.

Voor Anna Catharina was dat belangrijk. Zij was weduwe en moest zelf in haar bestaan voorzien. Toen in 1813 haar dochter Feikje werd geboren, had zij bovendien een jong kind te verzorgen. Een tapperij kon vanuit of bij de eigen woning worden gedreven. Daardoor was werk en huishouden waarschijnlijk beter te combineren dan bij werk waarvoor zij iedere dag elders moest zijn. We weten echter niet hoe Anna haar tapperij precies had ingericht en ook niet wie er dagelijks op Feikje paste.

Wel zijn er duidelijke aanwijzingen dat zij niet geheel alleen stond. Bij de geboorteaangifte van Feikje waren mensen uit haar directe familiekring betrokken: haar vader Johannes Dekker, die kleermaker was, en Janke Pieters Groustra, vroedvrouw en een vroegere schoonzuster van Anna. Dat bewijst niet hoe vaak zij Anna hielpen, maar het laat wel zien dat er in Sneek familie om haar heen was op een belangrijk moment in haar leven.

Anna Catharina wist zich bovendien economisch zelfstandig te handhaven. In 1816 kocht zij een huis en bij haar overlijden in 1818 liet zij naast onroerend goed een positief saldo van ƒ294,06 na. Voor een alleenstaande moeder die als tapster haar inkomen verdiende, is dat opvallend. Het maakt aannemelijk dat haar tapperij meer was dan een losse bijverdienste, al weten we niet hoeveel van haar vermogen uit het bedrijf kwam of dat zij financiële hulp van anderen kreeg.

Op 21 augustus 1813 kreeg zij een dochter, Feikje Feikes Buma. In de geboortegegevens wordt geen vader genoemd. De naam Feikje Feikes Buma heeft geleid tot de gedachte dat Feike Pieters Buma uit Jutrijp haar vader kan zijn geweest. Hij was toen getrouwd. Een akte waarin hij Feikje erkent of waarin zijn vaderschap wordt bewezen, is echter niet gevonden. Daarom kan hij alleen als mogelijke vader worden genoemd.

Ook is niet aangetoond dat Feike Pieters Buma Anna Catharina financieel ondersteunde. Dat is wel een interessante mogelijkheid, omdat Anna Catharina als jonge weduwe en tapster in 1816 een huis kon kopen en bij haar overlijden nog onroerend goed en een positief saldo naliet. Zonder een schenking, lening, hypotheek of andere akte die hem met Anna verbindt, blijft dit speculatie.

Een huis aan het Achterom

Op 1 mei 1816 kocht Anna Catharina Dekker een huis in Sneek van Geertje Ruurds Veldhuis uit Woudsend. In de notariële registratie wordt Anna Catharina als tapper en weduwe aangeduid. De koop laat zien dat zij enkele jaren na de dood van Gerrit een eigen economische positie in Sneek had opgebouwd.

Het huis stond aan het Achterom. Het Achterom was niet de naam van de gracht zelf, maar van de straat en kade langs het water, achter de bebouwing van het Grootzand. Het was een levendige omgeving met kleinere woonhuizen, bedrijven en pakhuizen. Goederen werden er over het water aangevoerd. Voor iemand die een tapperij dreef was zo'n plek, met handel, schippers en passanten, een logische omgeving.

Anna overleed op 23 augustus 1818 in haar huis aan het Achterom nr. 2.15. Zij was nog maar 34 jaar. Haar dochter Feikje, geboren op 21 augustus 1813, was twee dagen daarvoor vijf jaar geworden.

Na het overlijden van Anna Catharina moest er voor de vijfjarige Feikje worden gezorgd. In de nalatenschapsnotitie wordt Meindert Wilbers als voogd genoemd. Hans Weisma werd toeziend voogd. Hans was de echtgenoot van Janke Pieters Groustra, de vroedvrouw en vroegere schoonzuster die al bij de geboorteaangifte van Feikje betrokken was. De voogdij kwam dus in ieder geval deels terecht in een vertrouwde kring rond Anna Catharina en haar dochter. De dochter van Hans Weisma, Antje Faber, geboren in 1835, zou later met Johannes Oppenhuizen trouwen.

Waarom ging Feikje niet naar het weeshuis?

In Sneek bestond het Old Burger Weeshuis, maar niet ieder ouderloos kind kon daar terecht. Volgens de geschiedenis van het weeshuis werden buitenechtelijke kinderen volgens de toelatingsregels niet opgenomen. Feikje wordt in de nalatenschap van haar moeder juist als haar ‘onechte’ minderjarige dochter aangeduid. Haar leeftijd was geen bezwaar: sinds 1788 werden kinderen van vijf tot achttien jaar opgenomen en Feikje was bij het overlijden van haar moeder net vijf geworden.

Ook haar katholieke achtergrond maakte de situatie ingewikkeld. Het Old Burger Weeshuis had een protestantse achtergrond. In 1808, tien jaar voor de dood van Anna Catharina, ontstond in Sneek een conflict over katholieke wezen. Katholieke armvoogden wilden dat deze kinderen in het weeshuis konden worden opgenomen en katholiek werden opgevoed. Het verzoek werd afgewezen. Religie was overigens niet de enige toelatingsvoorwaarde: vanaf 1773 waren ook wezen opgenomen die niet van de publieke kerk afstamden.

Voor Feikje werd daarom buiten het weeshuis voogdij geregeld. Of zij vervolgens bij haar voogd, bij Hans en Janke of in een ander gezin ging wonen, is nog niet met een gevonden registratie bewezen. In latere familieoverlevering kan zo'n opname als ‘adoptie’ zijn aangeduid, maar juridisch moeten we voor 1818 voorzichtig zijn met dat moderne begrip. Wel staat vast dat er na de dood van Anna Catharina formele voogden waren en dat via Hans en Janke een vertrouwd netwerk rond het vijfjarige kind bleef bestaan.

Feikje verdwijnt uit beeld

Wat er daarna precies met Feikje gebeurde, weten we nog niet. Na de dood van haar moeder in 1818 is zij vijf jaar oud. Meindert Wilbers wordt haar voogd en Hans Weisma haar toeziend voogd, maar uit de tot nu toe gevonden stukken blijkt niet bij wie zij daadwerkelijk ging wonen en opgroeide.

Pas ruim twintig jaar later duikt Feikje weer duidelijk op in de gevonden bronnen. In 1841 woont zij in Bolsward en werkt zij als dienstmeid. Op 30 mei trouwt de 27-jarige Feikje Buma daar met Jacob Bernardus van Manen, een 24-jarige scheepstimmermansknecht. De huwelijksregistratie van Bolsward is akte 16 uit 1841. Ook in de gegevens over Feikje wordt geen vader genoemd; zij is de dochter van Anna Catharina Dekker.

Haar volwassen leven was kort. Feikje overleed op 26 november 1843 in Bolsward, ongeveer dertig jaar oud. Uit haar huwelijk met Jacob Bernardus van Manen werden kinderen geboren. Daarmee verschijnt Feikje na de lange stilte in de bronnen nog maar kort in beeld.

Tot de nalatenschap van Anna Catharina behoorde onroerend goed. Zij woonde bij haar overlijden aan het Achterom nr. 2.15. Feikje Feikes Buma was erfgenaam voor de helft. De andere helft werd verdeeld onder Stijntje Jans van Essen, weduwe van Johannes Dekker (1/10), Johannes Dekker te Groningen (1/10), Jan Dekker te Groningen (1/10), Anna Elisabeth Dekker te Groningen (1/10) en de minderjarige Hendrik Feddes Bleeker (1/10). Hendrik was een zoon van Fedde Hendriks Bleeker te Harlingen en wijlen Grietje Johannes Dekker. Lolke Sybrens Zwaal te Harlingen was zijn toeziend voogd. Het saldo van de nalatenschap bedroeg fl. 294,06.

Hoeveel was ƒ 294,06?

Dat saldo was voor iemand die als tapster haar bestaan verdiende geen onbeduidend bedrag. Loongegevens uit 1817 laten zien dat losse landarbeiders vaak ongeveer 30 tot 60 cent per dag verdienden, afhankelijk van seizoen en plaats. ƒ 294 kwam daarmee overeen met ruwweg 500 tot bijna 1.000 van zulke daglonen. Dat is alleen een vergelijking: de lonen verschilden per beroep en streek en een dagloner had lang niet iedere dag betaald werk.

Daarbij kwam dat Anna ook onroerend goed naliet. Zij behoorde daarmee niet tot de vermogende bovenlaag van Sneek, maar haar nalatenschap laat wel zien dat zij als jonge weduwe een redelijk zelfstandige economische positie had opgebouwd. Of de mogelijke vader van Feikje, Feike Pieters Buma, daaraan financieel heeft bijgedragen weten we niet. Daarvoor is tot nu toe geen schenking, lening of andere akte gevonden.

De geboorteaangifte van Feikje in augustus 1813 werd gedaan door Janke Pieters Groustra, 39 jaar en vroedvrouw, met haar echtgenoot, en door kleermaker Johannes Dekker, de vader van Anna Catharina. Janke Pieters Groustra was een voormalige schoonzuster van Anna.

• Janke Pieters Groustra, 39 jaar en vroedvrouw, met haar echtgenoot

Een mogelijk eerder kind

In het begraafboek van Sneek staat op 17 april 1804 de begrafenis geregistreerd van “het kind van Gerryt Hettes”. Daarbij staat dat het kind uit Oppenhuizen afkomstig was. Mogelijk gaat het om een eerder kind uit de familie, maar op grond van deze registratie alleen is dat niet zeker.

De registratie uit 1804 blijft een aanwijzing, geen bewijs dat Gerrit en Anna Catharina vóór Hetto al een kind hadden.