Jouster wensbrieven: kinderen schrijven voor hun familie (1836-1872)

Museum Joure bewaart vier handgeschreven wensbrieven uit de 19de eeuw. Ze zijn gemaakt tussen 1836 en omstreeks 1872. Schoolkinderen schreven zulke brieven voor ouders, ooms of tantes bij Pasen, Pinksteren of Nieuwjaar. Het ging niet alleen om de woorden. De letters moesten netjes zijn en de bladen kregen krullen, sierlijke beginletters en tekeningen.

De vier Jouster brieven zijn bijzonder omdat de kinderen uit verschillende milieus kwamen. Eén schrijver was een arbeiderszoon. Andere brieven horen bij de familie Keverling, die tot de plaatselijke middenstand behoorde.

Onderwijs rond 1800.

Een wensbrief werd thuis voorgelezen

Een wensbrief hoorde bij een feestdag. Het kind schreef een gedicht, vaak naar een voorbeeld van de onderwijzer of uit een boek. Daarna werd de brief thuis voorgelezen en aan de ouders of andere familieleden gegeven. Voor een kind was het tegelijk een schoolopdracht en een klein familiegeschenk.

In de eerste helft van de 19de eeuw veranderde het schrijfonderwijs. Schoolopzieners wilden duidelijker en sneller handschrift. De oude gewoonte om bladen vol krullen en figuren te zetten werd juist bekritiseerd. In Joure en omgeving bleef die oudere vorm nog tientallen jaren bestaan.

1836: de paaswens van Wijbe de Boer

De oudste van de vier bewaarde brieven werd in 1836 geschreven door Wijbe de Boer. Hij was in 1824 geboren. Zijn ouders, Tjitze de Boer en Akke Nijland, hadden eerst een boerderij gehuurd. Na het overlijden van Akke en de verkoop van vee, wagens en gereedschap zakte het gezin sociaal terug. Tjitze werd later als arbeider in Joure vermeld.

Wijbe was ongeveer twaalf jaar toen hij zijn paaswens maakte. Een deel van het gedicht luidde:

In modern Nederlands: Verheug u en eer God: Jezus is opgestaan en heeft de dood overwonnen.

Voor een gezin met weinig geld moet zo'n met de hand gemaakte brief een bijzonder cadeau zijn geweest. Wijbe en zijn vader waren doopsgezind. De religieuze inhoud sloot aan bij hun kerkelijke omgeving.

De meester met de pauw

Onderzoek van Marja van Tilburg wijst naar schoolmeester Wijtze Jentjes Coopmans uit Broek als de man die de versieringen rond de teksten maakte. Op verschillende brieven staat een vrijwel hetzelfde getekende pauwtje. Coopmans was sinds 1820 hoofd van de school in Broek en werkte daarnaast als voorzanger en koorleider bij kerken in Broek en Joure.

Zijn inkomen kwam uit verschillende bronnen: een vast bedrag van rijk en kerk en daarnaast schoolgeld van de leerlingen. Zulke nevenfuncties waren voor onderwijzers belangrijk voordat in 1857 een wettelijk minimuminkomen werd ingevoerd.

1846 en 1849: brieven uit de familie Keverling

Twee andere brieven werden geschreven door Petrus Sybrandus Keverling. Zijn vader Brant Keverling leidde een leerlooierij met enkele werknemers en woonde aan de Midstraat. De nieuwjaarswens van 1846 en de pinksterwens van 1849 waren bestemd voor familieleden.

In modern Nederlands: Beste oom en tante, ik ben vandaag heel blij dat ik u op dit feestelijke moment mag schrijven.

Toen Brant Keverling in 1854 overleed, was Petrus Sybrandus zestien jaar. Hij begon later de bekende Jouster geelgieterij Keverling in het pand van de leerlooierij aan de Overspitting.

Een vierde brief rond 1872

Van de volgende generatie Keverling is eveneens een nieuwjaarswens bewaard gebleven, waarschijnlijk uit het begin van de jaren 1870. De sierletters zijn strakker en de tekst is op potloodlijnen geschreven. De oude traditie van de gekalligrafeerde wensbrief bestond dus nog, maar het schrijfonderwijs was intussen veranderd.

Wat de brieven over dagelijks leven vertellen

De vier stukken laten iets zien dat in officiële schoolregisters nauwelijks zichtbaar wordt: kinderen namen hun schrijfwerk mee naar huis. School, geloof en familiefeest liepen in elkaar over. De brief van Wijbe de Boer kwam uit een arbeidersgezin, terwijl de Keverlings tot de middenstand en later de gegoede burgerij behoorden.

De versieringen werden waarschijnlijk niet door de kinderen zelf gemaakt. Hun eigen bijdrage was vooral het nette overschrijven van het gedicht. Juist dat zorgvuldig geschreven vel papier werd thuis bewaard.

Meer over Joure

• Joure in de 19de eeuw: ambachten, vervoer, hooiland en Multatuli
• Joure door de eeuwen heen
• School, lezen en schrijven in vroeger tijd

In beeld

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.