Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 4
Keizerlijk verbod aan Bourgondië en de brand van Sneek, 1457
Geen onderwerping aan vreemde landsheren
Bij dezelfde brief stuurde de keizer nog een brief aan de gezamenlijke standen van Friesland. Hij verbood hun streng zich te onderwerpen aan vreemde landsheren die Friesland aan de keizer wilden onttrekken. Ook dit afschrift was uit het Latijn vertaald.
Frederik III (in modern Nederlands):
Frederik, door Gods genade Rooms keizer, altijd vermeerderaar van het Rijk, hertog van Oostenrijk, Stiermarken, Karinthië en Krain, graaf van Tirol enzovoort. Aan de prelaten, edelen, hoofdelingen en gemeenschap en aan iedere inwoner van ons land Friesland, onze geliefde getrouwen en die van het Heilige Rijk, onze keizerlijke genade en alle goeds.
Eerwaardige, getrouwe en geliefde mensen! Wij zijn er door berichten van sommigen over ingelicht dat bepaalde mensen op eigen gezag de inwoners van Friesland, die rechtstreeks onder ons en het Heilige Roomse Rijk vallen, aan ons keizerlijke gezag willen onttrekken en onder hun eigen macht en heerschappij brengen. Ook belasten zij hen op veel andere manieren. Dat doet groot nadeel en schade aan onze rechten, schattingen, heerschappij en inkomsten en die van het Roomse Rijk.
Onder de lasten die wij dragen, zorgen wij er vooral voor dat wij het Heilige Roomse Rijk en de gemeenschap in hun nood besturen en het Rijk in macht, eer en toestand behouden zoals ons als Rooms keizer toekomt. Daarom bevelen wij u allen en ieder afzonderlijk met onze keizerlijke macht door deze brief streng het volgende.
Mocht iemand, van welke rang, stand of positie ook, hoog of laag, op eigen gezag de Friese inwoners, die rechtstreeks onder ons en het Heilige Rijk vallen, van ons gezag willen vervreemden, hen onder eigen macht brengen of hen belasten tot vermindering en nadeel van onze rechten, schatting, heerschappij en gehoorzaamheid en die van het Rijk, dan mag u daarin niet toestemmen.
U moet met uw landen en mensen tegen hem standhouden in onverdeelde trouwe gehoorzaamheid aan ons en het Rijk, volgens de gewoonte van uw voorouders en naar uw vermogen. U moet zulke geweldenaars met uw macht krachtig weerstaan, zoals u ons en het Rijk verschuldigd bent, als u onze ongenade, wraak en ban en die van het Rijk wilt ontgaan.
Gegeven in ons slot Ertenburch in ons hertogdom Karinthië op 10 augustus 1457, in het achttiende jaar van ons koningschap en het zesde van ons keizerschap.
Een verbod aan Filips van Bourgondië
Tegelijk stuurde de keizer een verbod aan Filips, hertog van Bourgondië en graaf van Holland. Hij mocht de Friezen niet meer lastigvallen om hen te onderwerpen. Een afschrift daarvan werd naar Friesland gezonden, eveneens uit het Latijn vertaald.
Frederik III (in modern Nederlands):
Frederik, door Gods genade Rooms keizer, altijd vermeerderaar van het Rijk, hertog van Oostenrijk, Stiermarken enzovoort. Aan de doorluchtige vorst Filips, hertog van Bourgondië, onze geliefde neef, onze keizerlijke genade en alle goeds.
Doorluchtige vorst en geliefde neef! Namens de prelaten, edelen, hoofdelingen, gemeenschap en alle inwoners van onze Friese landen, onze geliefde getrouwen en die van het Heilige Rijk, is ons met klachten meegedeeld dat u zonder recht en met geweld hen en hun landen, die rechtstreeks aan ons en het Rijk toebehoren, onder uw gezag probeert te brengen. Daarmee doet u groot nadeel en schade aan hun rechten, privileges en vrijheden, die onze voorgangers, de Roomse koningen, hun hebben verleend. Zij hebben ons daarom nederig verzocht daartegen passende maatregelen te nemen.
Omdat wij iedereen in zijn recht willen steunen, bevelen wij u streng uit onze Roomse keizerlijke macht dat u voortaan de genoemde prelaten, edelen, hoofdelingen, gemeenschappen en inwoners niet met enige lasten lastigvalt of verstoort. Laat hen de vrijheden en privileges gebruiken die hun zijn verleend.
Meent u enig recht of een vordering tegen hen te hebben, dan zijn wij bereid op verzoek beide partijen voor ons te roepen en naar de eisen van de zaak recht te doen. Doe niet anders, op straffe van verlies van onze keizerlijke gunst. Gegeven in ons slot Ertenburch in ons hertogdom Karinthië op 10 augustus 1457, in het achttiende jaar van ons koningschap en het zesde van ons keizerschap.
De bevestiging van de privileges
Frederik III vernieuwde, keurde goed, bekrachtigde en bevestigde met een bezegelde bul alle privileges en vrijheden die Roomse keizers en koningen de Friezen van Oostergo en Westergo hadden gegeven. Vooral de privileges van keizer Sigismund erkende hij volledig, in al hun artikelen. Hij beval op zware straffen die na te leven. De bul met die privileges nam hij woord voor woord in zijn eigen privilege op. Dat begon in het Latijn als volgt:
In nomine sanctae et indiuiduae Trinitatis faeliciter. Amen. Fredericus, diuina fauente clementia Romanorum imperator, semper augustus etc. Ad perpetuam rei memoriam, notum facimus presentium tenore vniuersis. Quod quamquam de ingenita caesareae nostrae dignitatis etc.
Frederik III, begin van het privilege (in modern Nederlands):
In de naam van de heilige en ondeelbare Drie-eenheid, tot heil. Amen. Frederik, door Gods gunstige genade Rooms keizer, altijd verheven, enzovoort. Tot blijvende herinnering aan de zaak maken wij door deze brief aan iedereen bekend: hoewel uit de aangeboren waardigheid van onze keizerlijke rang, enzovoort.
Zoek dit privilege aan het begin van deze kronieken, bij de andere privileges die koningen en keizers aan de Friezen hebben gegeven.
De brand van Sneek
Op Witte Donderdag 1457, toen 14 april, brandde Sneek door vuur uit de eigen stad bijna helemaal af. Alleen de volgende delen bleven staan:
- de dijk;
- het Luttick Sandt;
- de nieuwe stad over het water.
Men zei toen dat de oorspronkelijke vrijheidsbrief die koning Karel aan de Friezen had gegeven, in Sneek werd bewaard en bij de brand verloren was gegaan.
Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 4
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Op de kaart
Bij deze kroniek
Bronnen en verantwoording
Worp van Thabor, Kronijk van Friesland, vierde boek, Friesch Genootschap, Leeuwarden 1850, gedrukte blz. 101-104 (PDF-bladzijden 112-115).
Online kronieken, dagboeken en brieven
- Blz. 101-104 tot het einde van de Sneker brandpassage, vóór het nieuwe jaar 1458. De twee gehele keizerlijke brieven staan ieder in een eigen grijs documentblok, gevolgd door de gehele mededeling over de bekrachtiging van privileges, het afgedrukte Latijnse begin en de brand.
- De eerste brief bewaart alle geadresseerden, titulatuur, rechtstreekse onderwerping aan het Rijk, aantasting van rechten/schatting/heerschappij/inkomsten, de bestuursplicht van de keizer, verzet, ongenade/wraak/ban en de slotdatering. De tweede bewaart Filips’ aanspreekvorm als neef, de Friese klacht, het verbod, de mogelijkheid beide partijen voor de keizer te horen en verlies van keizerlijke gunst als sanctie.
- Beide stukken dateren op 10 augustus 1457 in Ertenburch in Karinthië, in het achttiende koningsjaar en zesde keizersjaar. De verschillende plaatsvorm Artenborch in de voorafgaande brief is niet stilzwijgend gecorrigeerd. De hertogstitels zijn naar herkenbare moderne namen weergegeven, zonder nieuwe politieke grenzen voor de kaart te maken.
- Het Latijn op blz. 104 is alleen een afgedrukt begin, met etc. op twee plaatsen en een afgebroken laatste zinsverband. Het is volledig als echt historisch fragment in geel met rode linkerrand behouden, met daarnaast een herkenbare moderne vertaling van dat fragment. Er is geen volledige bul uit dit begin gereconstrueerd. Worps verwijzing naar het begin van zijn kronieken blijft een verwijzing van hem; de daar bedoelde volledige bul is in deze ronde niet als zelfstandig stuk nagezien.
- De bevestiging van Sigismunds artikelen en de instructie waar het privilege te zoeken staat zijn behouden. De Sneker brand is in de afdruk Witte Donderdag, 14 april 1457. Beide aanduidingen blijven staan, zonder nieuwe kalenderomrekening. Van huer eygen vuer is geen bewezen oorzaak door bliksem, oorlog of opzet gemaakt.
- Dijk, luttick sandt en nieuwe stad over het water zijn de afgedrukte gespaarde delen. Het bericht over Karels originele vrijheidsbrief blijft men zei toen, geen door ons bewezen aanwezigheid of verbranding van een geïdentificeerd Karolingisch origineel.
- De beelden zijn algemene historische voorstellingen, niet beelden van de genoemde gebeurtenis of een bewezen locatie. Hun eigen periode is vermeld. De kaart toont een passend huidig overzicht zonder niet bewezen gebouwlocaties of historische grenzen.
Luttick sandt op blz. 104 is als historische plaatsaanduiding Luttick Sandt behouden, in plaats van letterlijk klein zand. De drie gespaarde delen staan afzonderlijk opgesomd. Hun precieze grenzen zijn niet op de huidige kaart ingetekend. Het Latijnse begin blijft ongewijzigd als afgedrukt fragment, inclusief beide etc.-aanduidingen.
De volledige bij deze pagina horende overgeleverde passage is met de afdruk van boek 4 vergeleken. Onzekere tekstlezingen, naamvormen en dateringen blijven afzonderlijk verantwoord. De vergelijking met de kroniek is geen onafhankelijke bevestiging van al haar historische mededelingen.