Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 4
Ado Jongama bij de Oude Brug, 1474
Andere kloosterlingen in Bolsward
Op 4 april 1474 kwamen op bevel van de paus de observanten in het klooster van Bolsward. De oude kloosterlingen werden verdreven, omdat zij de hervorming niet wilden aannemen.
Ede van Bozum wordt in Dokkum gedood
Worp Tyaerda was in 1470 in Rinsumageest gestorven. Na zijn dood trouwde zijn vrouw Jouck, de dochter van Sytse Martena, voor de tweede keer. Haar nieuwe man was Ede, de zoon van Hessel uit Bozum. Hij woonde op Tyaerdahuis op de Geest en was een goed, vreedzaam en deugdzaam man.
In 1474 bevond Ede zich in Dokkum. Daar overvielen Vetkopers hem op 22 september en sloegen hem dood. Onder hen waren:
- Botto Hollinga;
- Gabba Jaerla;
- de jonge Juicke uit Metslawier;
- meer hoofdelingen.
Op diezelfde dag werden ook Sippe Hemstra en Wobbo, de zoon van Gerloff, gevangengenomen. Sippe werd naar het huis van Jancke Douwama in Langweer gestuurd. Wobbo werd naar het huis van Scherne Wybe in Englum gebracht. Ook Hans heer Juwsma werd die dag gedood, door Sibeth Scheltema.
In die tijd woonde Ado Jongama op Eysingahuis op de Geest. Hij was getrouwd met de dochter van Gerck Eysinga, een dochter van Worp Tyaerda’s zuster. Ado en Ede waren kinderen van twee broers. Daarom wilde Ado de dood van zijn neef wreken.
Met twintig mannen over het water
Omstreeks Sint-Lucas van datzelfde jaar voer Ado ’s nachts in een lang schip met twintig mannen van de Geest naar Dokkum. Hij ging heimelijk met zijn mannen naar het huis van Wobbe, Gerloffs zoon, die samen met Sippe Hemstra gevangengenomen was. Daar werd hij goed ontvangen en onthaald. Het huis stond op de hoek aan de Ee, bij de Oude Brug. Daardoor kon Ado de hele Hoogstraat inkijken en zien wie er op straat liep.
De volgende ochtend kwam er nog een lang schip met mannen van de Geest om Ado te helpen. Toen het de sluis in het Dokkumer Diep was binnengekomen, hoorden de mannen geen schoten of rumoer uit de stad. Zij bleven bij de sluis in het Diep ronddrijven en durfden niet verder te komen, omdat zij niet wisten of Ado al bezig was. Enkele burgers zagen het schip met mannen op het water drijven en meldden het aan de hoofdelingen in de stad.
Gabbe Jaerla, de jonge Juicke en Sybeth Scheltema kwamen op de brug naar het schip kijken, ieder met vier of vijf knechten. Ado lag nog heimelijk in het huis. Toen hij hen door een venster op de Oude Brug zag komen, sprak hij tegen zijn mannen.
Ado spreekt zijn mannen toe
Siet! hier coemense, daer ick hier om ben gecoemen; weest nw mannen van moede, ende volcht my nae.
Ado Jongama (in modern Nederlands):
Kijk! Daar komen degenen voor wie ik hier ben gekomen. Wees nu moedige mannen en volg mij.
Ado nam zijn getrokken zwaard in de hand en ging haastig het huis uit naar de brug waar zijn vijanden stonden. Al zijn helpers volgden hem, ieder met een getrokken zwaard. De hoofdelingen op de brug hadden geen vijanden verwacht. Toen zij de mannen zo snel op zich af zagen komen, werden zij bang en liepen samen door de Hoogstraat naar de kerk.
Gesloten kerkdeuren
Ado had vooraf een bevriende burger naar de kerk gestuurd om alle deuren te sluiten. Hij had zijn knechten ook bevolen niemand dood te slaan, behalve wie zich verzette. Ado achtervolgde zijn vijanden tot bij het kerkhof. Bij de kerk vonden de hoofdelingen de deuren gesloten. Zij keken om en zagen dat Ado maar weinig mannen bij zich had die hen achtervolgden. Daarom begonnen zij zich te verdedigen.
Ado Jongama (in modern Nederlands):
Sla dood! Sla dood!
Een van hun dienaren werd bij het rooster voor het kerkhof gedood. Toen gaven de drie hoofdelingen, Gabbe Jaerla, de jonge Juicke en Sybeth Scheltema, zich aan Ado over. Ado ging haastig met de gevangenen in zijn schip en voer met hen naar de Geest. Hij bevond zich in Dokkum midden tussen zijn vijanden. Het was gevaarlijk daar lang te blijven, zodat hij alles op dat moment snel moest doen.
Hij bracht de gevangen hoofdelingen op de Geest naar het huis van de overleden Worp Tyaerda, omdat dat sterker was dan Eysingahuis, waar hij zelf woonde. Met deze gevangenen werd genoegdoening verkregen voor zijn neef Ede, en werden Sippe Hemstra en Wobbo, Gerloffs zoon, uit hun gevangenschap bevrijd.
Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 4
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Op de kaart
Bij deze kroniek
Bronnen en verantwoording
Worp van Thabor, Kronijk van Friesland, vierde boek, Friesch Genootschap, Leeuwarden 1850, gedrukte blz. 121-123 (PDF-bladzijden 132-134).
Online kronieken, dagboeken en brieven
- Vanaf 4 april 1474 op blz. 121 tot de volledige genoegdoening en vrijlating na Ado’s tocht op blz. 123. De halve lege handschriftbladzijde is een drukopmerking en staat alleen in de verantwoording. De nieuwe jaarzin 1475 onderaan blz. 123 is nog niet verwerkt.
- Observanten, pauselijk bevel en de weigering van de oude kloosterlingen om de hervorming te aanvaarden zijn behouden. Dit is een hervorming binnen het klooster, niet zonder bewijs de latere protestantse Reformatie.
- De terugblik op Worps dood in 1470, Jouck als Sytse Martena’s dochter, haar tweede huwelijk met Ede, Hessel als Edes vader, woonhuis en de kroniekwaardering goed, vreedzaam en deugdzaam zijn behouden. Dit is geen nieuwe onafhankelijke karakterbeoordeling.
- 22 september, de genoemde Vetkoper daders, beide gevangenen met hun afzonderlijke overbrengingsplaatsen, Hans heer Juwsma en Sibeth Scheltema zijn opgenomen. Ado’s vrouw als Gerck Eysinga’s dochter en dochter van Worps zuster en het verwantschap van Ado en Ede als kinderen van twee broers blijven afzonderlijke familiegegevens.
- Sint-Lucas, de nacht, het lange schip, twintig mannen, Wobbes huis, onthaal, hoek aan de Ee bij de Oude Brug, zicht op de Hoogstraat, tweede schip en de reden van het wachten bij de sluis zijn allemaal bewaard. De kaart toont het huidige gebied Dokkum-Rinsumageest zonder verzonnen precieze ligging van Wobbes huis of brug in 1474.
- Gabbe, jonge Juicke en Sybeth hebben ieder vier of vijf knechten. De volledige eerste toespraak van Ado is letterlijk uit de afdruk opgenomen in geel met rode linkerrand en daarnaast in modern Nederlands in grijs. De tweede oproep Slaet doot! slaet doot! is eveneens als herkenbare gesproken tekst in grijs behouden. Er is geen ik-vertelling van de kroniekschrijver van gemaakt.
- Getrokken zwaarden, onverwachte aanval, angst, vlucht, vooraf gesloten kerkdeuren, Ado’s bevel alleen tegenstanders te doden die weerstand bieden, het omkijken en zien van zijn kleine groep, weerstand en één gedode dienaar bij het kerkhofrooster staan alle in de tekst.
- De overgave van alle drie, haast vanwege vijanden in de stad, vervoer naar Worps sterkere huis in plaats van Eysingahuis, genoegdoening voor Ede en vrijlating van Sippe en Wobbo zijn het volledige slot. Gegolden is weergegeven als genoegdoening, zonder een onbekend losgeldbedrag, rechtszaak of exact uitwisselingsmechanisme te verzinnen.
- De beelden zijn algemene historische voorstellingen, niet beelden van de genoemde gebeurtenis of een bewezen locatie. Hun eigen periode is vermeld. De kaart toont een passend huidig overzicht zonder niet bewezen gebouwlocaties of historische grenzen.
Bij de aanval op Ede op blz. 121 staat Gabba Jaerla; in het vervolg op blz. 122-123 staat Gabbe. Beide naamvormen zijn behouden. De afzonderlijke gevangenisbestemmingen van Sippe en Wobbo en de volledige overgave en genoegdoening blijven staan.
De volledige bij deze pagina horende overgeleverde passage is naast de afdruk van boek 4 gelezen. Alle leesbare bepalingen, handelingen, namen en uitzonderingen blijven behouden. Afzonderlijk verantwoorde tekst- en rechtsvragen zijn daarmee niet onafhankelijk opgelost.