Na 6 maart 1883: weduwen, wezen en schulden
Toen op 6 maart 1883 bij Paesens en Moddergat in de 19de eeuw zeventien vissersschepen verloren gingen, verdwenen niet alleen 83 mannen en jongens. In tientallen huizen viel dezelfde dag het inkomen weg. De stukken van het rampenfonds, krantenberichten en lijsten van de omgekomen bemanningen laten vrij precies zien wat daarna gebeurde.
Visserij rond 1890.
10 maart 1883: de eerste berichten
De Leeuwarder Courant publiceerde enkele dagen na de storm een bericht uit de getroffen omgeving. In modern Nederlands luidt het belangrijkste gedeelte:
De toestand hier en in Moddergat is verschrikkelijk. Maandag gingen de vissers naar zee. Tijdens het slechte weer in de nacht van maandag op dinsdag maakte men zich grote zorgen. Dinsdag kwamen slechts enkele vaartuigen binnen. De onrust werd wanhoop toen woensdagochtend veel wrakhout en goederen aanspoelden en men stukken herkende die bij schepen uit het dorp hoorden.
Dagenlang bleef onduidelijk welke schepen zouden terugkeren. Wrakhout, tuig en andere herkenbare goederen waren soms het eerste bericht over het lot van een bemanning.
209 mensen hadden meteen hulp nodig
Volgens de administratie waaruit later het rampenfonds werd beschreven, leefden vóór de ramp 292 mensen rechtstreeks van het inkomen van de omgekomen vissers. Na de dood van 83 mannen bleven 209 personen in hulpbehoevende omstandigheden achter. De vissersgezinnen bezaten samen woningen en wat land ter waarde van ongeveer 28.455 gulden, maar daar stond ongeveer 16.575 gulden schuld tegenover.
De wintervoorraden waren in maart vrijwel op. Nieuwe kredietruimte was moeilijk te krijgen. Al twee maanden na de ramp moest het plaatselijke comité geld gebruiken om te voorkomen dat schuldeisers bezit van getroffen gezinnen lieten opeisen.
Woning rond 1850.
Een schip kon meerdere gezinnen tegelijk treffen
De WL 12, De Jonge Wealtjes, had vijf mannen aan boord. Schipper Frederik Wealtjes Post was 33 jaar. Hij liet zijn vrouw Dirkje Wietzes de Vries en hun vijfjarige dochter Wealtje achter. Zijn broer Kornelis Wealtjes Post was 46 jaar; zijn vrouw Treintje Pieters Visser bleef achter met kinderen van dertien, negen en zes jaar. Ook Haye Dirks de Boer, Monte Lieuwes Koudenburg en Jan Wietzes de Vries kwamen met hetzelfde schip om.
Een ander schrijnend detail betreft Aant Tietes Post, veertien jaar oud. Andries Zeilinga van de WL 1 was ziek en kon niet mee. Aant ging in zijn plaats aan boord. Van de bemanning van de WL 1 keerde niemand terug. Het verslag van Gerben Basteleur bewaart de stem van een visser die de storm overleefde.
De weduwen schreven niet zelf aan het comité
In de correspondentie van het rampenfonds zijn volgens de latere reconstructie geen brieven van de weduwen zelf aangetroffen. Hun problemen komen vooral via anderen in beeld. Burgemeester J. Klaasesz kreeg op 9 maart bericht dat de nagelaten gezinnen hulp nodig hadden. Er kwam een provinciale commissie en daarnaast een plaatselijk comité.
Secretaris van dat plaatselijke comité was Pieter Suringbroek, hoofd van de school in Moddergat. Zijn woning werd het adres waar weduwen met problemen rond schulden, huur en uitkeringen terechtkonden. Hij bezocht de getroffen gezinnen om hun financiële situatie vast te leggen. Winkeliers uit Paesens, Moddergat, Wierum en Oosternijkerk kwamen eveneens bij hem: zij hadden gedurende de winter goederen op krediet geleverd en wachtten op betaling.
In de beschrijving van het fonds wordt zijn huis het centrale punt genoemd waar de klachten van de weduwen, schuldeisers, ambachtslieden en vissers samenkwamen.
Geld uit heel Nederland
De hulpactie begon snel. Schiermonnikoog verzamelde in maart 269 gulden en 77 cent. Leeuwarden bracht 5.677 gulden en 56½ cent bijeen; Sneek 1.420 gulden en 53 cent. Er kwamen ook giften uit kustplaatsen en uit het buitenland. Het totale fonds groeide uiteindelijk tot ruim 135.000 gulden.
Daarmee was de armoede niet verdwenen. In maart en april 1883 werd samen ruim 3.135 gulden uitgekeerd. In 1884 werd volgens de rekening steun verleend aan 61 weduwen en 140 wezen. Daarnaast verstrekte het fonds renteloze voorschotten om enkele beschadigde schepen weer in de vaart te krijgen.
Hoeveel kreeg een weduwe?
De ondersteuning liep jarenlang door. De richtlijnen die vóór de verlaging van 1889 werden gebruikt waren zeer concreet:
- een weduwe die zelf niet meer kon verdienen: 2,50 gulden per week;
- een weduwe die bij iemand anders inwoonde: 2 gulden per week;
- voor kinderen kwam een bedrag per kind erbij;
- een volledig ouderloos kind kreeg 1 gulden per week.
In april 1889 ontvingen nog 61 gezinnen samen 712 gulden. Een maand later moest dat worden verminderd tot 52 gezinnen en 410 gulden. In 1898 kregen nog 45 weduwen steun; in 1907 waren dat er 34 en in 1913 nog 21.
Handwerk rond 1800.
De visserij bleef slecht
Ook de mannen die de ramp hadden overleefd of later gingen varen konden de oude inkomsten niet eenvoudig herstellen. Het comité schreef over 1888 dat de visvangst slecht was. Een deel van de vissers probeerde ansjovis te vangen op de Zuiderzee; later bracht rog en schelvis nog wat geld op. Over 1896 werd genoteerd dat de vangst ver beneden het gemiddelde lag en dat de armvoogdij moest bijspringen.
Pas veel later zochten jongeren vaker werk op grotere loggers buiten het dorp. Het rampenfonds bleef tot 1918 uitkeren. Voor de veertien weduwen die toen nog steun kregen werden lijfrentes gekocht.
Waarom we de vrouwen zelf zo weinig horen
De administratie vertelt veel over geld, bezit, schulden en uitkeringen, maar veel minder over gevoelens en dagelijkse gesprekken in de huizen. De stemmen van de vrouwen komen daardoor vooral indirect tot ons: via krantenverslagen, schoolmeester Suringbroek en de financiële dossiers. Dat is een beperking van het bewaarde materiaal, niet een aanwijzing dat de weduwen geen eigen mening of verzet hadden.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.